Pięcioczynnikowy Model Uważności
Baer, R. A., Smith, G. T., Hopkins, J., Krietemeyer, J. & Toney, L. · 2006
Znana również jako: FFMQ Model
Model pięcioczynnikowy definiuje uważność jako dyspozycję wieloskładnikową, a nie pojedynczą cechę: obserwowanie (dostrzeganie doświadczenia wewnętrznego i zewnętrznego), opisywanie (nazywanie doświadczenia słowami), działanie ze świadomością (skupianie się na bieżącej czynności zamiast działania automatycznego), niewartościowanie doświadczenia wewnętrznego oraz niereagowanie na doświadczenie wewnętrzne. Pięć wymiarów wyłoniło się empirycznie z analizy czynnikowej wszystkich kwestionariuszy uważności funkcjonujących w danym czasie, co jest głównym argumentem za autorytetem tego modelu: jest to synteza literatury pomiarowej, a nie kolejna konkurencyjna definicja.
Model definiujący uważność jako konstrukt wieloaspektowy, obejmujący obserwowanie (dostrzeganie bodźców wewnętrznych i zewnętrznych), opisywanie (nazywanie doświadczeń słowami), działanie ze świadomością (skupianie się na aktualnej czynności), niewartościowanie (przyjmowanie doświadczeń bez oceny) oraz niereagowanie (pozwalanie myślom i uczuciom przychodzić i odchodzić bez reagowania).
- Źródło:
- Baer, R. A., Smith, G. T., Hopkins, J., Krietemeyer, J., & Toney, L. (2006). Using self-report assessment methods to explore facets of mindfulness. Assessment, 13(1), 27-45.
Wykonaj zwalidowany test oparty na tej teorii
Czytanie o konstrukcie mówi ci, czym on jest. Zwalidowane narzędzie mówi ci, gdzie ty się na nim znajdujesz. Bezpłatne wykonanie, wyniki w kilka minut.
Dowody w skrócie
- Wsparcie empiryczne
- Umiarkowane dowody
- Replikacja
- Dobrze zreplikowane
- Międzykulturowość
- Przeważnie uniwersalne
- Metaanalizy
- 13 zindeksowanych
Te oceny podsumowują opublikowaną literaturę na temat danej teorii, a nie jakość jakiegokolwiek pojedynczego testu na niej opartego. Są to oceny redakcyjne oparte na źródłach wymienionych poniżej i zmieniają się wraz z gromadzeniem nowych dowodów.
Kontekst historyczny
Uważność weszła do psychologii klinicznej dzięki programowi Mindfulness-Based Stress Reduction Kabat-Zinna z 1979 roku oraz terapii Mindfulness-Based Cognitive Therapy Segala, Williamsa i Teasdale'a z 2002 roku, ale literatura dotycząca pomiaru szybko się rozproszyła, z co najmniej pięcioma narzędziami operacjonalizującymi ten konstrukt w różny sposób. Baer i współpracownicy zastosowali wszystkie te narzędzia na tej samej próbie w 2006 roku i przeprowadzili analizę czynnikową połączonej puli pozycji, tworząc Five Facet Mindfulness Questionnaire. Powstałe później wersje skrócone, 15- i 24-pozycyjna, są obecnie standardowymi narzędziami badawczymi.
Konstrukty
Obserwowanie
Zauważanie i zwracanie uwagi na doświadczenia wewnętrzne i zewnętrzne, takie jak wrażenia zmysłowe, myśli, emocje, widoki, dźwięki i zapachy (Baer i in., 2006).
Opisywanie
Nazywanie wewnętrznych doświadczeń słowami, czyli zdolność do werbalnego wyrażania uczuć, myśli i wrażeń (Baer i in., 2006).
Działanie ze świadomością
Skupianie się na bieżących czynnościach zamiast działania na autopilocie lub mechanicznego zachowania (Baer i in., 2006).
Nieocenianie wewnętrznych doświadczeń
Przyjmowanie nieoceniającej postawy wobec własnych myśli i uczuć, czyli nienazywanie ich dobrymi lub złymi (Baer i in., 2006).
Niereaktywność wobec wewnętrznych doświadczeń
Pozwalanie myślom i uczuciom na pojawianie się i mijanie bez wciągania się w nie ani dawania się im ponosić (Baer i in., 2006).
Narzędzia
- NOESIS Skala UważnościNOESIS2026
Testy oparte na tej teorii
Zastosowania praktyczne
FFMQ jest standardowym narzędziem pomiaru wyników w badaniach nad interwencjami opartymi na uważności i służy do sprawdzania, które wymiary pośredniczą w zmianie klinicznej. Dowody na ogół wskazują, że aktywnymi składnikami dla wyników w zakresie depresji i lęku są niewartościowanie oraz działanie ze świadomością, a nie obserwowanie. W kontekście samopoznania podział na wymiary jest wyjątkowo praktyczny, ponieważ oddziela dostrzeganie tego, co się dzieje, od zdolności do nazwania tego, a oba te elementy od zdolności do puszczenia tego bez reagowania.
Jak to jest mierzone
Mierzone za pomocą kwestionariusza Likerta opartego na samoopisie (FFMQ: 39 pozycji lub wersje skrócone 15/24-pozycyjne), dającego pięć wyników wymiarowych; wynik ogólny jest kwestionowany, a preferowana jest interpretacja na poziomie wymiarów.
Krytyka i ograniczenia
Wymiar obserwowania jest trwałą anomalią tego modelu: u osób bez doświadczenia medytacyjnego koreluje on dodatnio z cierpieniem psychicznym, natomiast u medytujących ta zależność się odwraca, więc wynik ogólny nie jest porównywalny między tymi grupami i często oblicza się go bez tego wymiaru. Samoopis uważności ma problem strukturalny: osoby najmniej świadome własnej nieuważności są najmniej zdolne do jej trafnego zgłaszania, a korelacje z behawioralnymi miarami uwagi są słabe. Konstrukt ten pokrywa się też z odwróconą neurotycznością, a krytycy wywodzący się z tradycji kontemplacyjnych twierdzą, że taka operacjonalizacja pozbawia uważność jej etycznego i intencjonalnego kontekstu.
Kluczowe publikacje
- Baer, R. A., Smith, G. T., Hopkins, J., Krietemeyer, J. & Toney, L.. (2006). Using self-report assessment methods to explore facets of mindfulness. 10.1177/1073191105283504
- Baer, R. A., Smith, G. T., Lykins, E., Button, D., Krietemeyer, J., Sauer, S., Walsh, E., Duggan, D. & Williams, J. M. G.. (2008). Construct validity of the Five Facet Mindfulness Questionnaire in meditating and nonmeditating samples. 10.1177/1073191107313003
- Khoury, B., Lecomte, T., Fortin, G., Masse, M., Therien, P., Bouchard, V., Chapleau, M. A., Paquin, K. & Hofmann, S. G.. (2013). Mindfulness-based therapy: A comprehensive meta-analysis. 10.1016/j.cpr.2013.05.005