Κοινωνικογνωστική θεωρία
Bandura, A. · 1977
Γνωστό και ως: SCT · Self-Efficacy Theory
Η Κοινωνικογνωστική θεωρία, με άξονα την έννοια της αυτοαποτελεσματικότητας, υποστηρίζει ότι η ανθρώπινη λειτουργικότητα είναι προϊόν αμφίδρομων αλληλεπιδράσεων μεταξύ προσωπικών παραγόντων (γνώση, συναίσθημα, βιολογία), συμπεριφοράς και περιβαλλοντικών επιδράσεων (τριαδικός αμοιβαίος ντετερμινισμός). Η αυτοαποτελεσματικότητα, δηλαδή η πεποίθηση στην ικανότητα κάποιου να εκτελεί τις συμπεριφορές που απαιτούνται για την επίτευξη συγκεκριμένων αποτελεσμάτων, είναι ο κεντρικός μηχανισμός της ανθρώπινης δράσης και διαμορφώνεται από τέσσερις πηγές: την εμπειρία κατάκτησης, την έμμεση εμπειρία, τη λεκτική πειθώ και τις φυσιολογικές/συναισθηματικές καταστάσεις. Οι μετα-αναλύσεις δείχνουν σταθερά ότι η αυτοαποτελεσματικότητα συσχετίζεται έντονα με την απόδοση (σταθμισμένο r = 0,38 σε εργασιακά πλαίσια) και είναι ένας από τους ισχυρότερους προγνωστικούς παράγοντες της ακαδημαϊκής επίδοσης και της αλλαγής της συμπεριφοράς υγείας.
Θεωρία που θεωρεί ότι η αυτοαποτελεσματικότητα, δηλαδή η πεποίθηση στην ικανότητα να εκτελεί κανείς τις συμπεριφορές που απαιτούνται για συγκεκριμένα αποτελέσματα, είναι ο κεντρικός μηχανισμός της ανθρώπινης δράσης. Η γενικευμένη αυτοαποτελεσματικότητα αντανακλά μια ευρεία, σταθερή αίσθηση προσωπικής επάρκειας σε διάφορους τομείς.
- Πηγή:
- Bandura, A. (1977). Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change. Psychological Review, 84(2), 191-215.
Κάντε ένα έγκυρο τεστ βασισμένο σε αυτή τη θεωρία
Η ανάγνωση για ένα κατασκεύασμα σάς λέει τι είναι. Ένα επικυρωμένο εργαλείο σάς δείχνει πού βρίσκεστε εσείς σε αυτό. Δωρεάν συμπλήρωση, αποτελέσματα σε λίγα λεπτά.
Τα τεκμήρια με μια ματιά
- Εμπειρική υποστήριξη
- Ισχυρά τεκμήρια
- Αναπαραγωγή
- Με πολλές επιβεβαιώσεις
- Διαπολιτισμικό
- Κατά βάση καθολικό
- Μετα-αναλύσεις
- 50 ευρετηριασμένα
Αυτές οι αξιολογήσεις συνοψίζουν τη δημοσιευμένη βιβλιογραφία για τη θεωρία και όχι την ποιότητα ενός μεμονωμένου τεστ που βασίζεται σε αυτήν. Πρόκειται για συντακτικές κρίσεις βασισμένες στις πηγές που παρατίθενται παρακάτω και μεταβάλλονται καθώς συσσωρεύονται τα τεκμήρια.
Ιστορικό πλαίσιο
Ο Bandura εισήγαγε την αυτοαποτελεσματικότητα ως ενοποιητικό κατασκεύασμα στο άρθρο του του 1977 στο Psychological Review «Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change», βασιζόμενος στην προγενέστερη θεωρία κοινωνικής μάθησης και στα διάσημα πειράματα με την κούκλα Bobo της δεκαετίας του 1960. Η ευρύτερη Κοινωνικογνωστική Θεωρία διατυπώθηκε επίσημα το 1986 με το «Social Foundations of Thought and Action», το οποίο επεκτάθηκε πέρα από τη μάθηση μέσω παρατήρησης και συμπεριέλαβε την αυτορρύθμιση, την πρόβλεψη και τις ικανότητες αυτοστοχασμού ως βασικά γνωρίσματα της ανθρώπινης πρωτοβουλίας. Το βιβλίο του Bandura του 1997 «Self-Efficacy: The Exercise of Control» παρείχε την πληρέστερη πραγμάτευση της θεωρίας της αυτοαποτελεσματικότητας, συγκεντρώνοντας δύο δεκαετίες έρευνας σε κλινικούς, εκπαιδευτικούς και οργανωσιακούς τομείς.
Κατασκευάσματα
Γενικευμένη αυτοαποτελεσματικότητα
Μια ευρεία και σταθερή αίσθηση προσωπικής ικανότητας να αντιμετωπίζει κανείς αποτελεσματικά ποικίλες αγχογόνες ή νέες απαιτήσεις, με ρίζες στην κοινωνική γνωστική θεωρία του Bandura (1977, 1997). Όπως επιχειρησιοποιείται από τους Schwarzer και Jerusalem (1995), η γενικευμένη αυτοαποτελεσματικότητα υπερβαίνει τις πεποιθήσεις που αφορούν συγκεκριμένα καθήκοντα και αποτυπώνει την αισιόδοξη πίστη στον εαυτό ότι μπορεί κανείς να αντιμετωπίσει απρόβλεπτες προκλήσεις, να ανακάμψει από αναποδιές και να επιμείνει απέναντι στις αντιξοότητες σε διάφορους τομείς της ζωής.
Εργαλεία
- Κλίμακα Γενικής Αυτοαποτελεσματικότητας NOESISNOESIS2026
Τεστ βασισμένα σε αυτή τη θεωρία
Πρακτικές εφαρμογές
Στην κλινική ψυχολογία, οι παρεμβάσεις αυτεπάρκειας είναι κεντρικές στις γνωσιακές συμπεριφορικές θεραπείες για φοβίες, ανάρρωση από εξάρτηση και διαχείριση χρόνιων νόσων, όπου οι εμπειρίες κατάκτησης και η μοντελοποίηση χρησιμοποιούνται για την ενίσχυση των πεποιθήσεων των ασθενών για τις ικανότητες αντιμετώπισής τους. Στην εκπαίδευση, η κοινωνικογνωστική θεωρία (SCT) τροφοδοτεί τον διδακτικό σχεδιασμό μέσω της μοντελοποίησης, της καθοδηγούμενης κατάκτησης και των στρατηγικών αυτορρυθμιζόμενης μάθησης που ενισχύουν την αυτεπάρκεια και την ακαδημαϊκή επίδοση των μαθητών. Στους οργανισμούς, η SCT στηρίζει προγράμματα κατάρτισης, ανάπτυξη ηγετών και παρεμβάσεις θέσης στόχων, ενώ η Γενική κλίμακα αυτεπάρκειας έχει επικυρωθεί σε πάνω από 25 χώρες και 30 γλώσσες για διαπολιτισμική αξιολόγηση.
Πώς μετριέται
Η αυτοαποτελεσματικότητα μετράται συνήθως με κλίμακες ειδικές για κάθε τομέα (π.χ. ακαδημαϊκή αυτοαποτελεσματικότητα, αυτοαποτελεσματικότητα στην υγεία) και όχι με γενικά μέτρα, σύμφωνα με τη σύσταση του Bandura ότι οι πεποιθήσεις αυτοαποτελεσματικότητας είναι ειδικές για το εκάστοτε καθήκον. Η General Self-Efficacy Scale (Schwarzer & Jerusalem, 1995) είναι το πιο διαδεδομένο γενικό μέτρο, με επικύρωση σε περισσότερες από 25 χώρες.
Κριτική και περιορισμοί
Μια κεντρική κριτική είναι ότι η διάκριση ανάμεσα στις προσδοκίες αυτοαποτελεσματικότητας και τις προσδοκίες αποτελέσματος δεν διαχωρίζεται πάντα με σαφήνεια, δημιουργώντας εννοιολογική ασάφεια στα βασικά κατασκευάσματα της θεωρίας. Οι επικριτές υποστηρίζουν ότι το εύρος και η πολυπλοκότητα της SCT, που περιλαμβάνει την αυτοαποτελεσματικότητα, τις προσδοκίες αποτελέσματος, την αυτορρύθμιση, τους περιβαλλοντικούς παράγοντες και τον τριαδικό αμοιβαίο ντετερμινισμό, δυσκολεύουν την ακριβή επιχειρησιακή της εφαρμογή και τον έλεγχό της ως ενιαίας θεωρίας, ενώ η περισσότερη εμπειρική έρευνα επικεντρώνεται στενά μόνο στην αυτοαποτελεσματικότητα. Ορισμένοι ερευνητές επισημαίνουν επίσης ότι η SCT μπορεί να υποβαθμίζει τα γενετικά, νευροβιολογικά και δομικά/συστημικά εμπόδια που περιορίζουν τη συμπεριφορά ανεξάρτητα από τις πεποιθήσεις προσωπικής αποτελεσματικότητας, καθώς και ότι πολλές θεμελιώδεις μελέτες εξέτασαν μόνο βραχυπρόθεσμες και όχι μακροπρόθεσμες συμπεριφορικές επιδράσεις.
Βασικές δημοσιεύσεις
- Bandura, A.. (1977). Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change. 10.1037/0033-295X.84.2.191
- Bandura, A.. (1986). Social Foundations of Thought and Action: A Social Cognitive Theory.
- Bandura, A.. (1997). Self-Efficacy: The Exercise of Control.
- Bandura, A.. (2001). Social cognitive theory: An agentic perspective. 10.1146/annurev.psych.52.1.1
- Stajkovic, A. D. & Luthans, F.. (1998). Self-Efficacy and Work-Related Performance: A Meta-Analysis. 10.1037/0033-2909.124.2.240