बोधात्मकभक्कम पुरावा

सामाजिक बोधात्मक सिद्धांत

Bandura, A. · 1977

याला असेही म्हणतात: SCT · Self-Efficacy Theory

सामाजिक बोधात्मक सिद्धांत, जो स्व-परिणामकारकता संकल्पनेवर आधारित आहे, मांडतो की मानवी कार्य हे वैयक्तिक घटक (बोधन, भावप्रक्रिया, जीवशास्त्र), वर्तन आणि पर्यावरणीय प्रभाव यांच्यातील परस्पर क्रियांचे फलित आहे (त्रिकोणी परस्पर निर्धारणवाद). स्व-परिणामकारकता, म्हणजे विशिष्ट निकाल घडवण्यासाठी आवश्यक वर्तन करण्याच्या स्वतःच्या क्षमतेवरील विश्वास, ही मानवी कर्तेपणाची मध्यवर्ती यंत्रणा आहे आणि ती चार स्रोतांनी घडते: प्रभुत्वाचा अनुभव, इतरांच्या अनुभवातून शिकणे, शाब्दिक प्रोत्साहन आणि शारीरिक/भावनिक अवस्था. मेटा-विश्लेषणे सातत्याने दाखवतात की स्व-परिणामकारकता कामगिरीशी जोरदार सहसंबंधित आहे (कामाच्या संदर्भात भारित r = .38) आणि शैक्षणिक यश व आरोग्यविषयक वर्तन बदलाच्या सर्वात प्रबळ अंदाजकांपैकी एक आहे.

स्व-परिणामकारकता, म्हणजे विशिष्ट परिणाम घडवण्यासाठी आवश्यक वर्तन करण्याच्या आपल्या क्षमतेवरचा विश्वास, ही मानवी कर्तृत्वाची केंद्रीय यंत्रणा आहे असे मांडणारा सिद्धांत. सामान्यीकृत स्व-परिणामकारकता विविध क्षेत्रांत वैयक्तिक सक्षमतेची व्यापक, स्थिर जाणीव दर्शवते.

स्रोत:: Bandura, A. (1977). Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change. Psychological Review, 84(2), 191-215.
DOI:: 10.1037/0033-295X.84.2.191

मोजा

या सिद्धांतावर आधारित वैध चाचणी द्या

एखाद्या संकल्पनेबद्दल वाचल्याने ती काय आहे हे कळते. प्रमाणित साधनामुळे त्यात तुम्ही कुठे आहात हे कळते. चाचणी विनामूल्य, निकाल काही मिनिटांत.

मोफत सुरू करा चाचणी पहा

पुरावा एका दृष्टिक्षेपात

अनुभवजन्य आधार: भक्कम पुरावा
प्रतिकृती: चांगल्या प्रकारे पुनरावृत्त
आंतरसांस्कृतिक: बहुतांशी सार्वत्रिक
मेटा-विश्लेषणे: 50 अनुक्रमित

संशोधन क्षेत्रेक्लिनिकल मानसशास्त्रशिक्षणआरोग्य मानसशास्त्रसंघटनात्मक मानसशास्त्रक्रीडा मानसशास्त्र

ही मानांकने सिद्धांताबद्दल प्रकाशित साहित्याचा सारांश देतात, त्यावर आधारित कोणत्याही एका चाचणीच्या गुणवत्तेचा नाही. ती खाली दिलेल्या स्रोतांवर आधारित संपादकीय मूल्यमापने आहेत आणि पुरावे वाढत गेले की ती बदलतात.

ऐतिहासिक संदर्भ

Bandura यांनी 1977 मधील Psychological Review लेख 'Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change' मध्ये स्व-परिणामकारकता ही एकात्मिक संकल्पना म्हणून मांडली; हे त्यांच्या आधीच्या सामाजिक अध्ययन सिद्धांतावर आणि 1960 च्या दशकातील प्रसिद्ध Bobo doll प्रयोगांवर आधारित होते. व्यापक सामाजिक बोधात्मक सिद्धांत 1986 मध्ये 'Social Foundations of Thought and Action' द्वारे औपचारिकरीत्या मांडला गेला, ज्याने निरीक्षणात्मक अध्ययनापलीकडे जाऊन स्व-नियमन, पूर्वविचार आणि स्व-चिंतनशील क्षमता मानवी कर्तेपणाची मूळ वैशिष्ट्ये म्हणून समाविष्ट केल्या. Bandura यांच्या 1997 मधील 'Self-Efficacy: The Exercise of Control' या पुस्तकाने स्व-परिणामकारकता सिद्धांताची सर्वात सर्वसमावेशक मांडणी केली, ज्यात वैद्यकीय, शैक्षणिक आणि संघटनात्मक क्षेत्रांतील दोन दशकांच्या संशोधनाचे एकत्रीकरण होते.

संकल्पना

सामान्यीकृत स्व-परिणामकारकता

A broad and stable sense of personal competence to cope effectively with a variety of stressful or novel demands, rooted in Bandura's (1977, 1997) social cognitive theory. As operationalized by Schwarzer and Jerusalem (1995), generalized self-efficacy extends beyond task-specific beliefs to capture the optimistic self-belief that one can handle unforeseen challenges, recover from setbacks, and persist in the face of adversity across diverse life domains.

साधने

NOESIS General Self-Efficacy ScaleNOESIS2026

या सिद्धांतावर आधारित चाचण्या

स्व-परिणामकारकता मूल्यमापन

जीवनातील आव्हाने हाताळण्याबद्दलचा तुमचा आत्मविश्वास तपासा.

अधिक जाणून घ्या →

व्यावहारिक उपयोग

वैद्यकीय मानसशास्त्रात, भीतिविकार, व्यसनमुक्ती आणि दीर्घकालीन आजार व्यवस्थापन यांसाठीच्या संज्ञानात्मक-वर्तनात्मक उपचारांमध्ये स्व-परिणामकारकता हस्तक्षेप केंद्रस्थानी असतात; तेथे प्रभुत्वाचे अनुभव घडवणे आणि आदर्श दाखवणे यांचा वापर रुग्णांच्या सामना करण्याच्या क्षमतेवरील विश्वास बळकट करण्यासाठी केला जातो. शिक्षणात SCT, आदर्श दाखवणे, मार्गदर्शित प्रभुत्व आणि स्वयं-नियमित शिक्षण धोरणांद्वारे अध्यापन रचनेला माहिती देते, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांची स्व-परिणामकारकता आणि शैक्षणिक कामगिरी वाढते. संघटनांमध्ये SCT प्रशिक्षण कार्यक्रम, नेतृत्व विकास आणि ध्येय-निश्चिती हस्तक्षेपांना आधार देते; General Self-Efficacy Scale आंतरसांस्कृतिक मूल्यमापनासाठी 25 पेक्षा अधिक देशांत आणि 30 भाषांमध्ये वैध ठरवली गेली आहे.

मोजमाप कसे केले जाते

स्व-कार्यक्षमता सहसा सर्वसाधारण मापनांऐवजी क्षेत्रविशिष्ट श्रेणींनी (उदा. शैक्षणिक स्व-कार्यक्षमता, आरोग्य स्व-कार्यक्षमता) मोजली जाते, कारण Bandura यांची शिफारस आहे की स्व-कार्यक्षमतेच्या श्रद्धा कामविशिष्ट असतात. General Self-Efficacy Scale (Schwarzer & Jerusalem, 1995) हे सर्वाधिक वापरले जाणारे सर्वसाधारण मापन आहे, जे 25 पेक्षा अधिक देशांत वैध ठरवले गेले आहे.

टीका आणि मर्यादा

एक प्रमुख टीका अशी की, स्व-परिणामकारकतेच्या अपेक्षा आणि परिणामांच्या अपेक्षा यांतील फरक नेहमीच स्पष्टपणे केला जात नाही, त्यामुळे सिद्धांताच्या मूलभूत संकल्पनांमध्ये वैचारिक संदिग्धता निर्माण होते. टीकाकारांच्या मते, SCT चा व्याप आणि गुंतागुंत (स्व-परिणामकारकता, परिणामांच्या अपेक्षा, स्व-नियमन, पर्यावरणीय घटक आणि त्रिपक्षीय परस्परकारक निर्धारवाद यांचा समावेश) यांमुळे त्याचे अचूक प्रचालन करणे आणि एकात्मिक सिद्धांत म्हणून त्याची चाचणी घेणे कठीण होते, आणि बहुतांश प्रायोगिक संशोधन केवळ स्व-परिणामकारकतेवरच संकुचितपणे केंद्रित राहते. काही संशोधक असेही नमूद करतात की, व्यक्तीच्या स्वतःच्या परिणामकारकतेच्या विश्वासांची पर्वा न करता वर्तनावर मर्यादा घालणारे आनुवंशिक, मज्जाजैविक आणि संरचनात्मक/प्रणालीगत अडथळे SCT कडून कमी महत्त्वाचे मानले जाऊ शकतात, तसेच अनेक पायाभूत अभ्यासांनी दीर्घकालीन नव्हे तर केवळ अल्पकालीन वर्तनात्मक परिणाम तपासले.

प्रमुख प्रकाशने

Bandura, A.. (1977). Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change. 10.1037/0033-295X.84.2.191
Bandura, A.. (1986). Social Foundations of Thought and Action: A Social Cognitive Theory.
Bandura, A.. (1997). Self-Efficacy: The Exercise of Control.
Bandura, A.. (2001). Social cognitive theory: An agentic perspective. 10.1146/annurev.psych.52.1.1
Stajkovic, A. D. & Luthans, F.. (1998). Self-Efficacy and Work-Related Performance: A Meta-Analysis. 10.1037/0033-2909.124.2.240