Społeczna Teoria Poznawcza
Bandura, A. · 1977
Znana również jako: SCT · Self-Efficacy Theory
Społeczna Teoria Poznawcza, zakotwiczona w koncepcji poczucia własnej skuteczności, proponuje, że funkcjonowanie człowieka jest wynikiem wzajemnych interakcji między czynnikami osobistymi (poznanie, afekt, biologia), zachowaniem i wpływami środowiskowymi (triadyczny wzajemny determinizm). Poczucie własnej skuteczności, czyli przekonanie o własnej zdolności do wykonania zachowań niezbędnych do wywołania konkretnych rezultatów, jest centralnym mechanizmem ludzkiej sprawczości, kształtowanym przez cztery źródła: doświadczenie mistrzostwa, doświadczenie zastępcze, przekonywanie słowne oraz stany fizjologiczne/emocjonalne. Metaanalizy konsekwentnie wskazują, że poczucie własnej skuteczności silnie koreluje z wydajnością (ważona r = 0,38 w kontekstach pracy) i jest jednym z najsilniejszych predyktorów osiągnięć szkolnych oraz zmiany zachowań zdrowotnych.
Teoria zakładająca, że poczucie własnej skuteczności, czyli przekonanie o własnej zdolności do wykonania zachowań niezbędnych do wywołania konkretnych rezultatów, jest centralnym mechanizmem ludzkiej sprawczości. Uogólnione poczucie własnej skuteczności odzwierciedla szerokie, stabilne poczucie osobistej kompetencji w różnych dziedzinach.
- Źródło:
- Bandura, A. (1977). Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change. Psychological Review, 84(2), 191-215.
Wykonaj zwalidowany test oparty na tej teorii
Czytanie o konstrukcie mówi ci, czym on jest. Zwalidowane narzędzie mówi ci, gdzie ty się na nim znajdujesz. Bezpłatne wykonanie, wyniki w kilka minut.
Dowody w skrócie
- Wsparcie empiryczne
- Silne dowody
- Replikacja
- Dobrze zreplikowane
- Międzykulturowość
- Przeważnie uniwersalne
- Metaanalizy
- 50 zindeksowanych
Te oceny podsumowują opublikowaną literaturę na temat danej teorii, a nie jakość jakiegokolwiek pojedynczego testu na niej opartego. Są to oceny redakcyjne oparte na źródłach wymienionych poniżej i zmieniają się wraz z gromadzeniem nowych dowodów.
Kontekst historyczny
Bandura wprowadził poczucie własnej skuteczności jako konstrukt jednoczący w artykule z 1977 roku w Psychological Review, pod tytułem "Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change", opierając się na swojej wcześniejszej teorii uczenia się społecznego oraz na słynnych eksperymentach z lalką Bobo z lat 60. Szersza Społeczna Teoria Poznawcza została formalnie sformułowana w 1986 roku w pracy "Social Foundations of Thought and Action", która wykroczyła poza uczenie się przez obserwację, obejmując samoregulację, przewidywanie oraz zdolności autorefleksyjne jako podstawowe cechy ludzkiej sprawczości. Książka Bandury z 1997 roku, "Self-Efficacy: The Exercise of Control", stanowiła najbardziej wyczerpujące ujęcie teorii poczucia własnej skuteczności, konsolidując dwie dekady badań z dziedzin klinicznych, edukacyjnych i organizacyjnych.
Konstrukty
Uogólnione poczucie własnej skuteczności
A broad and stable sense of personal competence to cope effectively with a variety of stressful or novel demands, rooted in Bandura's (1977, 1997) social cognitive theory. As operationalized by Schwarzer and Jerusalem (1995), generalized self-efficacy extends beyond task-specific beliefs to capture the optimistic self-belief that one can handle unforeseen challenges, recover from setbacks, and persist in the face of adversity across diverse life domains.
Narzędzia
- Skala Ogólnej Skuteczności Własnej NOESISNOESIS2026
Testy oparte na tej teorii
Zastosowania praktyczne
W psychologii klinicznej interwencje dotyczące poczucia własnej skuteczności są centralne dla terapii poznawczo-behawioralnych fobii, w leczeniu uzależnień oraz w zarządzaniu chorobami przewlekłymi, gdzie budowanie doświadczeń mistrzostwa i modelowanie służą wzmacnianiu przekonań pacjentów o ich zdolnościach do radzenia sobie. W edukacji Społeczna Teoria Poznawcza wpływa na projektowanie nauczania poprzez modelowanie, kierowane doświadczenia mistrzostwa i strategie samoregulowanego uczenia się, które wzmacniają poczucie własnej skuteczności uczniów oraz osiągnięcia szkolne. W organizacjach Społeczna Teoria Poznawcza stanowi podstawę programów szkoleniowych, rozwoju przywództwa oraz interwencji dotyczących wyznaczania celów, przy czym General Self-Efficacy Scale została zwalidowana w ponad 25 krajach i 30 językach do oceny międzykulturowej.
Jak to jest mierzone
Poczucie własnej skuteczności jest zwykle mierzone za pomocą skal specyficznych dla danej dziedziny (np. poczucie własnej skuteczności akademickiej, poczucie własnej skuteczności zdrowotnej), a nie miar ogólnych, zgodnie z zaleceniem Bandury, że przekonania o własnej skuteczności są specyficzne dla zadania. General Self-Efficacy Scale (Schwarzer i Jerusalem, 1995) jest najczęściej stosowaną miarą ogólną, zwalidowaną w ponad 25 krajach.
Krytyka i ograniczenia
Centralnym zarzutem jest to, że rozróżnienie między oczekiwaniami dotyczącymi własnej skuteczności a oczekiwaniami dotyczącymi rezultatów nie jest zawsze jasno rozgraniczone, co tworzy koncepcyjną niejednoznaczność w podstawowych konstruktach teorii. Krytycy argumentują, że szerokość i złożoność Społecznej Teorii Poznawczej, obejmująca poczucie własnej skuteczności, oczekiwania dotyczące rezultatów, samoregulację, czynniki środowiskowe oraz triadyczny wzajemny determinizm, utrudnia jej precyzyjną operacjonalizację i testowanie jako jednolitej teorii, przy czym większość badań empirycznych koncentruje się wąsko na samym poczuciu własnej skuteczności. Niektórzy badacze zauważają również, że Społeczna Teoria Poznawcza może niedostatecznie uwzględniać czynniki genetyczne, neurobiologiczne oraz strukturalne/systemowe bariery, które ograniczają zachowanie niezależnie od osobistych przekonań o skuteczności, a wiele podstawowych badań analizowało tylko krótkoterminowe, a nie długoterminowe skutki behawioralne.
Kluczowe publikacje
- Bandura, A.. (1977). Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change. 10.1037/0033-295X.84.2.191
- Bandura, A.. (1986). Social Foundations of Thought and Action: A Social Cognitive Theory.
- Bandura, A.. (1997). Self-Efficacy: The Exercise of Control.
- Bandura, A.. (2001). Social cognitive theory: An agentic perspective. 10.1146/annurev.psych.52.1.1
- Stajkovic, A. D. & Luthans, F.. (1998). Self-Efficacy and Work-Related Performance: A Meta-Analysis. 10.1037/0033-2909.124.2.240