noesisnoesis
BilişselGüçlü kanıt

Öz Belirleme Kuramı

Deci, E. L. & Ryan, R. M. · 1985

Diğer adları: SDT

Öz Belirleme Kuramı; özerklik, yeterlik ve ilişkisellik olmak üzere içsel motivasyon, en iyi işleyiş ve iyi oluş için doyurulması gereken üç doğuştan gelen psikolojik ihtiyaç öne sürer. Kuram, motivasyonu istekli olmama durumundan dışsal düzenlemeye ve içsel motivasyona uzanan bir süreklilik boyunca özerk ve denetimli motivasyon biçimleri olarak ayırır. SDT; eğitim, sağlık, iş yeri ve spor alanlarında yaygın olarak uygulanmış olup temel psikolojik ihtiyaçların evrenselliğine dair güçlü görgül destek bulmuştur.

İçsel motivasyon ve iyi oluşun itici güçleri olarak özerklik, yeterlik ve ilişkisellik ihtiyaçları etrafında şekillenen motivasyon kuramı.

Kaynak:
Deci, E. L., & Ryan, R. M. (1985). Intrinsic Motivation and Self-Determination in Human Behavior.
Ölç

Bu teoriye dayanan geçerliği kanıtlanmış bir test yap

Bir yapı hakkında okumak, onun ne olduğunu söyler. Geçerliği kanıtlanmış bir ölçme aracı ise bu konuda nerede durduğunu söyler. Ücretsizdir, sonuçlar dakikalar içinde.

Bir bakışta kanıtlar

Ampirik destek
Güçlü kanıt
Tekrarlanabilirlik
İyi düzeyde tekrarlanmış
Kültürler arası
Büyük ölçüde evrensel
Meta-analizler
60 dizine eklendi
Araştırma alanlarıMotivasyonEğitimSağlık psikolojisiÖrgütsel psikolojiSpor psikolojisiKlinik psikoloji

Bu değerlendirmeler, teoriye dayalı herhangi bir testin kalitesini değil, teori hakkında yayımlanmış literatürü özetler. Bunlar aşağıda listelenen kaynaklara dayanan editoryal değerlendirmelerdir ve kanıtlar biriktikçe değişirler.

Tarihsel Bağlam

SDT, Edward Deci'nin 1970'lerin başında dışsal ödüllerin içsel motivasyonu nasıl zayıflatabileceğine dair ('aşırı gerekçelendirme etkisi') deneysel çalışmalarından doğdu; bu çalışma 1975'te 'Intrinsic Motivation' adlı kitabında yayımlandı. Kuram, Deci ve Ryan'ın bilişsel değerlendirme kuramını daha geniş bir organizmacı-diyalektik çerçeveyle bütünleştirdiği 'Intrinsic Motivation and Self-Determination in Human Behavior' kitabını yayımladığı 1985'te resmi olarak ortaya konuldu. Kuram o zamandan beri motivasyon ve kişilik gelişiminin farklı yönlerini ele alan altı alt kurama genişledi.

Yapılar

Bilme Amaçlı İçsel Motivasyon

Yeni bir şeyi öğrenmenin, keşfetmenin ve anlamanın verdiği haz ve doyum için bir etkinlikle meşgul olma (Vallerand ve ark., 1992; Deci ve Ryan'ın öz belirleme kuramına dayanarak). Sürecin en özerk ucu: etkinlik gerçekleştiği sırada kendi karşılığını verir ve haklı çıkarılmak için bir sonuca ihtiyaç duymaz.

Başarıya Yönelik İçsel Motivasyon

Kendini aşmanın ve bir şey yaratmanın ya da başarmanın verdiği tatmin için bir etkinlikte bulunma (Vallerand ve ark., 1992). Buradaki yakıt, buna bağlı herhangi bir ödül değil, hissedilebilen ilerlemedir: kişinin önceden yapabildiği ile şimdi yapabildiği arasındaki mesafedir.

Uyarım Yaşamaya Yönelik İçsel Motivasyon

Bir etkinliğe, ürettiği duyumlar için katılma: dalıp gitme, heyecan, kişiyi sürükleyen materyalin çekimi (Vallerand ve ark., 1992). Üç içsel motivasyon türü arasında duruma en bağımlı olanı ve genellikle yorgunluk altında ilk solan.

Özdeşleşmiş Düzenleme

Etkinliğin kendisi keyifli olmasa bile, kişinin bizzat benimsediği hedeflere hizmet ettiği için harekete geçme (Vallerand ve ark., 1992). Tanımı gereği dışsaldır, çünkü neden bir sonuçta yatar, ancak öz belirleme kuramı bunu dışsal düzenlemeler içinde en sürdürülebilir olanı sayar, çünkü neden kişinin kendisine aittir.

İçselleştirilmiş Düzenleme

İçe taşınmış bir baskı altında hareket etme: suçluluk, utanç, öz değer ve kendine bir şey kanıtlama gereksinimi (Vallerand ve ark., 1992). Gerçekten motive edici ve gerçekten bedeli olan bu durum, yıllarca çaba göstermekle birlikte hiçbir şeyin yeterli olmadığına dair kalıcı bir hissiyat üretebilir.

Dışsal Düzenleme

Dışarıdan gelen sonuçlar için hareket etme: ücret, unvanlar, gereklilikler, başkalarının beklentileri (Vallerand ve ark., 1992). Düzenlemelerin en az özerk olanı ve en kırılganıdır; ödül kesildiğinde durur, ki bu durum onun aleyhine bir şey söylemez, çünkü dünyadaki yükümlülüklerin çoğunu taşıyan odur.

Amotivasyon

Harekete geçmeye yönelik herhangi bir niyetin yokluğu: kişi artık yaptığı şey ile bunun getirisi arasında bir bağlantı görmez (Vallerand ve ark., 1992). Öz belirleme sürekliliğinde kendi başına bir yapı olup altı motivasyon türünün tersi değildir ve onlardan ters yönde okunur; yüksek bir puan geliştirilmesi gereken bir özellik değil, dikkate alınması gereken bir sinyaldir.

Araçlar

  • NOESIS Öğrenme Motivasyonu ÖlçeğiNOESIS2026

Bu teoriye dayalı testler

Pratik Uygulamalar

SDT, öğrenci katılımını ve öğrenme çıktılarını artıran özerkliği destekleyici öğretim ortamları tasarlamak için eğitimde yaygın olarak uygulanır. Sağlık hizmetlerinde, SDT temelli müdahaleler; egzersiz, beslenme ve ilaç uyumu için özerk motivasyonu besleyerek kalıcı sağlık davranışı değişimini teşvik eder. Örgütlerde ise SDT, çalışan özerkliğini ve yeterliğini destekleyen, iş tatminini ve performansı artırırken işten ayrılmayı azaltan yönetim uygulamalarına yön verir.

Nasıl Ölçülür

SDT araştırmaları; özerklik desteğine yönelik deneysel manipülasyonlar, boylamsal çalışmalar, deneyim örneklemesi yöntemleri ve kültürler arası anketler gibi çeşitli yöntemler kullanır. Temel Psikolojik İhtiyaçların Doyumu ve Engellenmesi Ölçeği (BPNSFS) ve Öğrenme İklimi Anketi, en yaygın kullanılan araçlar arasındadır.

Eleştiriler ve Sınırlılıklar

En kalıcı eleştiri kültürel evrensellikle ilgilidir; bazı araştırmacılar, SDT'nin özerkliğe verdiği vurgunun Batı bireyciliğini yansıttığını ve bağımsızlık yerine karşılıklı bağımlılığın değer gördüğü toplulukçu kültürlerde eşit ölçüde geçerli olmayabileceğini öne sürer. Eleştirmenler ayrıca kuramın altı alt kurama yayılan genişliğinin onu yanlışlanabilir kılmayı zorlaştırdığını belirtir; istemli onaylama olarak özerklik ile bağımsızlık arasındaki ayrım da kavramsal olarak sorunlu kalmaya devam eder. Bazı araştırmacılar, üç temel ihtiyacın gerçekten evrensel ve kapsamlı olup olmadığını ya da güvenlik veya öz saygı gibi ek ihtiyaçların da eklenmesi gerekip gerekmediğini sorgular.

Önemli Yayınlar

  • Deci, E. L. & Ryan, R. M.. (1985). Intrinsic Motivation and Self-Determination in Human Behavior. 10.1007/978-1-4899-2271-7
  • Ryan, R. M. & Deci, E. L.. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. 10.1037/0003-066X.55.1.68
  • Deci, E. L. & Ryan, R. M.. (2000). The 'what' and 'why' of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. 10.1207/S15327965PLI1104_01
  • Gagne, M. & Deci, E. L.. (2005). Self-determination theory and work motivation. 10.1002/job.322
  • Ryan, R. M. & Deci, E. L.. (2017). Self-Determination Theory: Basic Psychological Needs in Motivation, Development, and Wellness.

İlgili Teoriler

Organismic Integration TheoryCognitive Evaluation TheoryBasic Psychological Needs TheoryExpectancy-Value TheoryGoal Setting TheoryAttribution Theory
Öz Belirleme Kuramı: tanım, kanıtlar ve nasıl ölçüldüğü | NOESIS