अभिसारी आणि भेदक वैधता
दोन परस्परविरुद्ध पण समतुल्य अटी: एखाद्या मापनाने ज्याच्याशी जुळायला हवे त्याच्याशी ते जुळले पाहिजे, आणि ज्याच्यापासून वेगळे असल्याचा त्याचा दावा आहे त्यापासून ते वेगळे राहिले पाहिजे. बहुतेक कमकुवत साधने दुसऱ्या अटीवर अयशस्वी ठरतात.
अभिसारी (convergent) आणि भेदक (discriminant) वैधता हे एकाच अटीचे दोन भाग आहेत. एखादे मापन सैद्धांतिकदृष्ट्या ज्या गोष्टींशी सहसंबंधित असायला हवे त्यांच्याशी ते असले पाहिजे, आणि ज्यांपासून ते वेगळे असायला हवे त्यांच्याशी ते फार जास्त सहसंबंधित नसले पाहिजे. यांपैकी एकच अट पूर्ण होणे हे अर्धे यश नसते; बहुतेक वेळा ती संकल्पना स्वतःबद्दल सांगते तशी नसल्याचे ते लक्षण असते.
अभिसारी वैधता
अभिसारी पुरावा दाखवतो की एखादे मापन त्याच गोष्टीच्या इतर निर्देशकांशी जुळते. नवीन चिंता श्रेणीचा प्रस्थापित चिंता श्रेणींशी, वैद्यकीय तज्ज्ञांच्या मूल्यांकनांशी आणि शक्यतो प्रश्नावलीव्यतिरिक्त एखाद्या गोष्टीशी, जसे की शारीरिक मापन किंवा निरीक्षण केलेले टाळण्याचे वर्तन, यांच्याशी लक्षणीय सहसंबंध असायला हवा.
येथे सहसंबंध साधारणपणे 0.50 पेक्षा जास्त अपेक्षित असतो, आणि तुलनेसाठी वापरलेले मापन त्याच संकल्पनेसाठीचे सुप्रस्थापित साधन असेल तर बहुधा 0.70 पेक्षाही जास्त. त्यापेक्षा कमी असेल तर नवीन श्रेणी किंवा तुलनेचे मापन काहीतरी वेगळेच मोजत आहे.
यात एक सापळा आहे. विद्यमान श्रेणीशी 0.95 सहसंबंध असणे हा विजय नाही; याचा अर्थ नवीन साधन म्हणजे केवळ पुनर्रचना आहे, आणि मग प्रामाणिक प्रश्न असा उरतो की त्यात नवीन भर काय आहे. अभिसारी वैधता ही किमान पातळी आहे, कमाल करण्याचे उद्दिष्ट नव्हे.
भेदक वैधता
भेदक पुरावा दाखवतो की मापन ज्या संकल्पनांपेक्षा वेगळे असल्याचा दावा करते त्यांपासून ते खरोखर वेगळे राहते. इथेच रंजक अपयशे आढळतात.
हा नमुना संशोधनात वारंवार दिसतो. जिद्द (grit) आणि कर्तव्यनिष्ठा यांचा सहसंबंध सुमारे 0.84 आहे, इतका जवळचा की मेटा-विश्लेषणात असे आढळले की कर्तव्यनिष्ठा नियंत्रित केल्यानंतर शैक्षणिक भाकितात जिद्द जवळजवळ काहीच भर घालत नाही. स्व-अहवाल भावनिक बुद्धिमत्ता ही भावनिक स्थैर्य, बहिर्मुखता आणि कर्तव्यनिष्ठा यांच्या एकत्रित भागाशी मोठ्या प्रमाणात एकमेकांवर येते. HEXACO प्रारूपातील प्रामाणिकपणा-विनम्रता (Honesty-Humility) विचारात घेतल्यावर Dark Triad मधील सामायिक प्रसरण बव्हंशी नाहीसे होते. प्रत्येक बाबतीत ती संकल्पना नवीन क्षेत्र म्हणून मांडली गेली होती, पण ती विद्यमान नकाशातील एका प्रदेशाचे नवे नाव ठरली.
भेदक वैधतेतच पद्धतीचे परिणामही समोर येतात. एखाद्या अभ्यासातील प्रत्येक स्व-अहवाल संकल्पनेचा इतर प्रत्येकीशी सहसंबंध 0.4 असेल, तर सामायिक घटक हा कोणत्याही सामायिक मानसशास्त्रापेक्षा उत्तर देणाऱ्याची उत्तर शैली असण्याची शक्यता जास्त असते.
निर्णय देणारी चाचणी
निर्णायक पद्धत म्हणजे वाढीव वैधता (incremental validity): आधी प्रस्थापित मापन आणि नंतर नवीन मापन प्रतिगमन (regression) मध्ये घाला, आणि नवीन मापन निष्कर्षातील आणखी काही प्रसरण स्पष्ट करते का ते पाहा. करत नसेल, तर ती संकल्पना सैद्धांतिकदृष्ट्या रंजक असू शकते, पण ते साधन क्षेत्राकडे आधीच नसलेले काहीही मोजत नाही.
हा कठोर निकष आहे आणि अनेक प्रकाशित श्रेणी कधीच या कसोटीला लावल्या गेलेल्या नाहीत. लावल्या जातात तेव्हा वर सांगितलेला पुनरावृत्तीचा निष्कर्ष वारंवार समोर येतो. हा घोटाळा नाही; ही सामान्य वैज्ञानिक छाटणी आहे. मात्र एखादी संकल्पना ही कसोटी पार करते का याबद्दल तिची लोकप्रियता काहीच सांगत नाही, हेही यावरून स्पष्ट होते.
वाचकासाठी याचा अर्थ
एखादी चाचणी अनेक गुण दाखवते तेव्हा उपयुक्त प्रश्न असा असतो की ते गुण खरोखर वेगळे आहेत का. परस्परांशी 0.8 सहसंबंध असलेली चार परिमाणे म्हणजे चार नावे असलेले एकच परिमाण असते, आणि त्यांवरून बनवलेले प्रोफाइल भिन्नता दाखवणारे दिसेल, पण त्यात जवळजवळ कोणतीही स्वतंत्र माहिती नसेल.
जी साधने त्यांच्या श्रेणींमधील परस्पर सहसंबंध सांगतात, त्यांच्या बाबतीत तुम्ही ही तपासणी स्वतः करू शकता. जी साधने चार चौकटींचा प्रकार मांडतात पण चौकटींचा परस्परसंबंध कधीच दाखवत नाहीत, त्यांनी ही तपासणी अशक्य करून ठेवली आहे, आणि बहुतेक वेळा तोच त्यामागचा हेतू असतो.
स्वतः तपासून पाहा
मापनाबद्दल वाचणे एक गोष्ट आहे. तुमचा स्वतःचा गुण त्याचा स्रोत, मानक नमुना आणि मर्यादांसह पाहणे ही वेगळी गोष्ट आहे. चाचणी विनामूल्य, नोंदणी आवश्यक नाही.
वाचत राहा
- मानसमिती (psychometrics) म्हणजे काय?ही ती शाखा आहे जी एखादे मानसशास्त्रीय मापन किती चांगले आहे हे ठरवते, आणि समान प्रश्न विचारणाऱ्या दोन चाचण्यांच्या निकालांचे मोल इतके वेगळे का असू शकते याचे कारणही तीच सांगते.
- मानसशास्त्रीय चाचणीमध्ये विश्वसनीयता म्हणजे काय?विश्वसनीयता म्हणजे मोजमापातील सातत्य, अचूकता नव्हे. एखादी चाचणी अत्यंत विश्वसनीय असूनही चुकीच्याच गोष्टीचे मोजमाप करू शकते; म्हणूनच हा पहिला प्रश्न विचारला जातो, पण अखेरचा कधीच नाही.
- मानसशास्त्रीय चाचणीमध्ये वैधता म्हणजे काय?वैधता हा चाचणीकडे असलेला गुणधर्म नाही. एखाद्या विशिष्ट गुणाचा विशिष्ट अर्थ, विशिष्ट उद्देशासाठी, समर्थनीय आहे का, याबद्दलचा तो एक युक्तिवाद आहे; आणि प्रत्येक नव्या वापरासाठी तो पुन्हा नव्याने उभारावा लागतो.
- संकल्पना वैधता म्हणजे काय?मापनातील सर्वात कठीण प्रश्न: तुम्ही जे मोजत आहात ते तुम्ही ज्या प्रकारे व्याख्या केली आहे त्याप्रमाणे अस्तित्वात आहे का, आणि तुमचे साधन त्यापर्यंत पोहोचते का, की त्याच्या शेजारच्या एखाद्या वेगळ्याच गोष्टीपर्यंत.
- Cronbach's alpha म्हणजे काय, आणि ते काय नाहीमानसशास्त्रीय चाचणीतील सर्वाधिक वेळा नोंदवली जाणारी आकडेवारी, आणि सर्वाधिक चुकीचा अर्थ लावला जाणारी. आल्फा हे सांगत नाही की श्रेणी एकपरिमाणी आहे, आणि उच्च मूल्य हे अनेकदा गुण नसून लक्षण असते.
- मापनाची प्रमाण त्रुटी: तुमचा गुण किती चुकीचा असू शकतोप्रत्येक गुणासोबत त्रुटीची एक मर्यादा असते, आणि बहुतेक मानसशास्त्रीय चाचण्यांमध्ये ती लोकांच्या अंदाजापेक्षा जास्त असते. हा आकडा तुम्हाला सांगतो की फरक खरा कधी असतो आणि केवळ गोंगाट कधी असतो.
- मानक आणि शततमक: तुमच्या गुणांची तुलना कशाशी केली जातेमूळ गुणाचा स्वतःहून काहीच अर्थ लावता येत नाही. तो फक्त संदर्भ गटाच्या तुलनेतच अर्थपूर्ण ठरतो; आणि कोणता गट वापरला गेला, हे कोणत्याही चाचणीबद्दलचे सर्वात परिणामकारक, तरीही सर्वात कमी सांगितले जाणारे तथ्य आहे.
- मानसमापन चाचणी प्रत्यक्षात कशी तयार केली जातेसंकल्पनेची व्याख्या करण्यापासून ते प्रसिद्ध झालेल्या मानकांपर्यंतचा हा क्रम पूर्ण होण्यास अनेक वर्षे लागतात, आणि त्यात घातलेल्या बहुतांश गोष्टी गाळल्या जातात. या पायऱ्या माहीत असल्या की झटपट ऑनलाइन क्विझने कोणत्या पायऱ्या वगळल्या हे सहज लक्षात येते.
- एखाद्या चाचणीला प्रमाणित (validated) म्हटले जाते, तेव्हा त्याचा अर्थ काय असतो?हा शब्द कोणत्याही नियमनाखाली नाही आणि ज्या उत्पादनांनी काहीही काम केलेले नसते तीही तो मुक्तपणे वापरतात. या शब्दाला खरा अर्थ असतो तेव्हा त्याचा अर्थ काय असतो, आणि दोन्ही प्रकरणे वेगळी करणारे चार प्रश्न इथे दिले आहेत.
- इंटरनेटवरील बहुतेक व्यक्तिमत्त्व चाचण्या विश्वसनीय का नसतातते अप्रामाणिक आहेत म्हणून नाही, तर मोजमाप विश्वासार्ह ठरवणाऱ्या पायऱ्या दिसत नाहीत, खर्चिक असतात आणि वगळायला सोप्या असतात; आणि त्या वगळल्या तरी निकाल कसा दिसतो यात काहीच फरक पडत नाही.
- स्व-अहवाल काय मोजू शकतो आणि काय मोजू शकत नाहीप्रश्नावली तुम्हाला स्वतःचे निरीक्षक होण्यास सांगतात, आणि ही पद्धत काही गोष्टींसाठी इतरांपेक्षा अधिक चांगली काम करते. ही पद्धत कुठे सक्षम आहे आणि कुठे अपयशी ठरते हे जाणून घेतल्याने कोणताही निकाल तुम्ही कसा वाचता हे बदलते.
- एखादी चाचणी काही तरी भाकीत करते, तेव्हा त्याचा अर्थ काय असतोव्यक्तिमत्त्व संशोधनात 0.30 चा सहसंबंध हा सशक्त निष्कर्ष मानला जातो, पण एका व्यक्तीबद्दल निर्णय घेण्यासाठी तो कमकुवत आधार आहे. दोन्ही विधाने खरी आहेत, आणि या दोहोंमधील तफावतीमुळेच चाचणी निकालांचा बहुतेक गैरवापर होतो.
- तपासणी म्हणजे निदान नव्हेस्क्रीनिंग प्रश्नावली शक्य तितकी जास्त संभाव्य प्रकरणे पकडण्यासाठी तयार केलेली असते, आणि त्याची किंमत म्हणून खोट्या सकारात्मक निकालांचे उच्च प्रमाण स्वीकारले जाते. स्क्रीनिंगच्या गुणाला निदान समजून वाचणे म्हणजे तिच्या रचनेच्या उद्देशाच्या अगदी उलट अर्थ लावणे होय.