संकल्पना वैधता म्हणजे काय?

संकल्पना वैधता हा प्रश्न विचारते की एखादे साधन ते ज्या सैद्धांतिक संकल्पनेचे मापन करत असल्याचा दावा करते तिचेच मापन करते का, की तिच्याशी संबंधित असलेल्या एखाद्या गोष्टीचे, तिच्यापेक्षा संकुचित असलेल्या एखाद्या गोष्टीचे, किंवा कोणत्याही सुसंगत गोष्टीचे नाही. हा वैधतेच्या पुराव्याचा सर्वांत सखोल प्रकार आहे, आणि तो प्रस्थापित करण्यासाठी एका अभ्यासाची नव्हे, तर अनेक वर्षांची गरज असते.

ही अडचण रचनात्मक स्वरूपाची आहे. लवचिकता किंवा भावनिक बुद्धिमत्ता यांसारखी संकल्पना ही वस्तू नसते; ते वर्तनातील एक प्रस्तावित नियमित स्वरूप असते. एखादी श्रेणी त्याचे मापन करते हे दाखवण्यासाठी, तुम्हाला एकाच वेळी दोन दावे सिद्ध करावे लागतात: ती संकल्पना वर्णन केल्याप्रमाणे अस्तित्वात आहे, आणि हे विशिष्ट प्रश्न तिच्यापर्यंत पोहोचतात. हे दोन दावे वेगळे करता येत नाहीत. म्हणूनच 1955 मध्ये ही कल्पना मांडणाऱ्या Cronbach आणि Meehl यांनी तिची मांडणी एका साधनाची नव्हे, तर संपूर्ण सैद्धांतिक जाळ्याची चाचणी अशी केली.

पुरावा कसा उभा केला जातो

सहसंबंधांचे भाकीत केलेले स्वरूप. सिद्धांत सांगतो की संकल्पनेचा कोणत्या गोष्टींशी, आणि किती प्रमाणात संबंध असायला हवा. स्व-करुणेचा जीवनातील समाधानाशी धनात्मक, नैराश्याशी ऋणात्मक, आणि आत्मसन्मानाशी केवळ मध्यम सहसंबंध असायला हवा. जर तिचा आत्मसन्मानाशी 0.9 इतका सहसंबंध असता, तर ती स्वतंत्र संकल्पना ठरली नसती. यांपैकी प्रत्येक भाकीत हा तपासता येणारा दावा आहे, आणि एखादे भाकीत चुकणे हेही माहितीपूर्ण असते.

अपेक्षित गटांमधील फरक. जर सिद्धांत सांगतो की एखादे गुणवैशिष्ट्य वयानुसार विकसित होते, किंवा वैद्यकीय गटात जास्त आढळते, तर साधनाने ते दाखवायला हवे. सिद्धांताला आवश्यक असलेला फरक न आढळणे हा साधनाच्या, सिद्धांताच्या, किंवा दोघांच्याही विरोधातील पुरावा आहे.

हस्तक्षेपाला प्रतिसाद. जर एखादी संकल्पना प्रशिक्षणाने विकसित होऊ शकते असे मानले जात असेल, तर प्रशिक्षणानंतर गुण बदलायला हवेत आणि नियंत्रण गटात बदलू नयेत. कशालाच प्रतिसाद न देणाऱ्या संकल्पना कृत्रिम निष्पत्तींपासून वेगळ्या ओळखणे कठीण असते.

अंतर्गत रचना. घटक रचना सैद्धांतिक रचनेशी जुळायला हवी, आणि महत्त्वाचे म्हणजे नवीन नमुन्यात जुळायला हवी. विकासाच्या माहितीवर केलेले अन्वेषणात्मक घटक विश्लेषण त्यात ठरवून घातलेली रचनाच शोधून काढते; दावा प्रत्यक्षात तपासला जातो तो नवीन माहितीवरील पुष्टिकारक विश्लेषणात.

बहुगुणवैशिष्ट्य-बहुपद्धती कल्पना

Campbell आणि Fiske यांचे 1959 मधील योगदान हे होते की त्यांनी आग्रह धरला की संकल्पना वैधतेसाठी एकाच वेळी दोन गोष्टी आवश्यक आहेत: एकाच गुणवैशिष्ट्याची वेगवेगळ्या पद्धतींनी केलेली मापने एकमेकांशी जुळायला हवीत, आणि वेगवेगळ्या गुणवैशिष्ट्यांची एकाच पद्धतीने केलेली मापने जुळू नयेत.

या दुसऱ्या भागात बहुतेक साधनांना अडचण येते. जर तुमच्या स्व-अहवालित सहानुभूतीचा तुमच्या स्व-अहवालित सौहार्दतेशी 0.7 आणि निरीक्षकांनी दिलेल्या सहानुभूतीच्या मूल्यांकनाशी 0.2 इतका सहसंबंध असेल, तर तुमची प्रश्नावली प्रामुख्याने जे मोजत आहे ती सहानुभूती नाही; ते म्हणजे प्रश्नावलीत स्वतःचे वर्णन करण्याची तुमची सर्वसाधारण पद्धत. पद्धतीजन्य विचलन ही स्व-अहवाल संशोधनातील सर्वांत टिकून राहणाऱ्या समस्यांपैकी एक आहे, आणि म्हणूनच गंभीर वैधता संशोधनात जिथे शक्य असेल तिथे प्रश्नावलीबाहेरचा निकष शोधला जातो.

तुमचे निकाल वाचताना हे का महत्त्वाचे आहे

संकल्पना वैधता ही गुण आणि त्याचा अर्थ यांच्यामध्ये उभी असते. एखादे चांगले वैधता सिद्ध झालेले साधन जेव्हा सांगते की तुम्ही एखाद्या गुणवैशिष्ट्यात उच्च गुण मिळवले आहेत, तेव्हा त्या विधानामागील तर्कसाखळीत अनेक दशकांचे प्रकाशित काम समाविष्ट असते. हे गुणवैशिष्ट्य एक सुसंगत परिमाण म्हणून वागते, हे प्रश्न त्याचा मागोवा घेतात, आणि चाचणी देणाऱ्या लोकांमध्ये गुणाचा अर्थ साधारण सारखाच असतो, हे त्या कामाने स्थापित केलेले असते.

जेव्हा संकल्पना वैधता तपासलेली नसलेली चाचणी तेच सांगते, तेव्हा तो गुण म्हणजे कोणीही न तपासलेल्या अल्गोरिदमने तयार केलेला एक आकडा असतो. निकालाच्या पडद्यावर दोन्ही सारखेच दिसतात. फरक पूर्णपणे दस्तऐवजीकरणात असतो, आणि म्हणूनच ते दस्तऐवजीकरण शोधणे योग्य ठरते.