मापनाची प्रमाण त्रुटी: तुमचा गुण किती चुकीचा असू शकतो
प्रत्येक गुणासोबत त्रुटीची एक मर्यादा असते, आणि बहुतेक मानसशास्त्रीय चाचण्यांमध्ये ती लोकांच्या अंदाजापेक्षा जास्त असते. हा आकडा तुम्हाला सांगतो की फरक खरा कधी असतो आणि केवळ गोंगाट कधी असतो.
मापनाची प्रमाण त्रुटी (standard error of measurement) विश्वसनीयता गुणांकासारख्या अमूर्त संकल्पनेला एक ठोस रूप देते: गुणाभोवतीचा अधिक-उणे पट्टा. बहुतेक निकाल पडद्यांवर अनुत्तरित राहणाऱ्या प्रश्नाचे ती उत्तर देते: जर मी ही चाचणी दुसऱ्या दिवशीच्या दुपारी दिली असती, तर हा आकडा किती वेगळा आला असता?
सूत्र साधे आहे. श्रेणीच्या प्रमाण विचलनाला (standard deviation) एकातून तिची विश्वसनीयता वजा करून येणाऱ्या संख्येच्या वर्गमुळाने गुणा. ज्या श्रेणीचे प्रमाण विचलन 10 आणि विश्वसनीयता 0.85 आहे, तिची प्रमाण त्रुटी सुमारे 3.9 गुण असते.
हा पट्टा प्रत्यक्षात काय दर्शवतो
साधारण दोन तृतीयांश वेळा, व्यक्तीचे खरे स्थान तिच्या निरीक्षित गुणापासून एका प्रमाण त्रुटीच्या आत असते. सुमारे 95 टक्के खात्री हवी असेल, तर दोन्ही बाजूंना साधारण दोन प्रमाण त्रुटी घ्याव्या लागतात.
वरचेच उदाहरण घ्या. एखाद्याला 62 गुण मिळतात. 95 टक्के अंतराल सुमारे 54 ते 70 असा येतो. म्हणजे सोळा गुणांची खिडकी, अशा श्रेणीवर जिथे सरासरी आणि स्पष्टपणे सरासरीपेक्षा जास्त यांतील नेहमीचे अंतर कदाचित दहा गुणांचे असते.
हा त्या विशिष्ट चाचणीचा दोष नाही. 0.85 ही विश्वसनीयता सन्माननीय आहे. मानसशास्त्रीय मापनाची ही सामान्य अचूकता आहे, आणि म्हणूनच काळजीपूर्वक तयार केलेले अहवाल एकेका आकड्याऐवजी पट्टे सादर करतात.
लोकांच्या नजरेतून सुटणारे परिणाम
श्रेणींमधील लहान फरक सहसा निरर्थक असतात. तुमची बहिर्मुखता 58 आणि मोकळेपणा 54 असेल, तर प्रामाणिक अर्थ असा की त्यांच्यात फरक करता येत नाही. चार गुणांच्या अंतरावरून कथा रचणारी प्रोफाइलची अर्थनिर्णये प्रत्यक्षात गोंगाट वाचत असतात.
कालांतराने होणारे लहान बदलही सहसा निरर्थक असतात. चाचणी पुन्हा देऊन पाच गुणांनी हलणे हे बहुतेक साधनांसाठी त्रुटीच्या मर्यादेतच असते. गुणवैशिष्ट्यांतील खरा बदल वर्षानुवर्षांत घडतो आणि तो त्रुटीच्या पट्ट्याच्या स्पष्टपणे बाहेरील हालचाल म्हणून दिसतो, महिन्यागणिक काही गुणांच्या बदलाच्या रूपात नाही.
क्रमवारी समस्या वाढवते. वितरणाच्या दाट मध्यभागी काही मूळ गुणांचा फरक एखाद्याला दहा शततमक स्थाने हलवू शकतो, कारण बहुतेक लोक तिथेच असतात. शततमक क्रमांक अचूक दिसतात, पण गुण व्यक्त करण्याचा तो सर्वांत कमी स्थिर मार्ग आहे.
अचूकता संपूर्ण श्रेणीत सारखी नसते. चाचणीचा पारंपरिक सिद्धांत (classical test theory) प्रत्येक गुणासाठी एकच त्रुटी मूल्य गृहीत धरतो, जे एक सुलभीकरण आहे. प्रश्न प्रतिसाद सिद्धांत (item response theory) गुणवैशिष्ट्याच्या प्रत्येक पातळीवर त्रुटीचे स्वतंत्र प्रारूप तयार करतो, आणि ती जवळजवळ नेहमीच टोकांना जास्त असते, म्हणजे नेमक्या तिथे जिथे सर्वांत परिणामकारक अर्थनिर्णय केले जातात. खूप उच्च किंवा खूप कमी गुण सहसा मध्यम गुणापेक्षा कमी अचूक असतो, जास्त नाही.
प्रामाणिक अहवाल कमी प्रभावी का दिसतात
जे साधन विश्वासार्हता पट्टे दाखवते ते एका दशांशापर्यंत एकच आकडा देणाऱ्या साधनापेक्षा अधिक अस्पष्ट दिसते. अस्पष्ट दिसणारे साधन खरे सांगत असते. अचूक दिसणाऱ्या साधनात तीच मूळ त्रुटी असते, पण ती दाखवायची नाही असे त्याने ठरवलेले असते.
शास्त्रीयदृष्ट्या दस्तऐवजीकरण केलेली चाचणी आणि तुम्हाला एखाद्या वर्गात बसवणारे व्यावसायिक उत्पादन यांची तुलना करताना हे लक्षात ठेवण्यासारखे आहे. वर्गाची सीमा एका विशिष्ट गुणावर असते, आणि तिच्या एक गुण खाली असलेली व्यक्ती आणि एक गुण वर असलेली व्यक्ती सांख्यिकीयदृष्ट्या एकच व्यक्ती असतात. प्रकाराचे लेबल हे पूर्णपणे लपवते. प्रकारावर आधारित साधनांविरुद्धचा हा एक अधिक गंभीर युक्तिवाद आहे, आणि म्हणूनच संशोधनात नमूद केलेल्या त्रुटीसह सलग गुण हेच मानक आहेत.
स्वतः तपासून पाहा
मापनाबद्दल वाचणे एक गोष्ट आहे. तुमचा स्वतःचा गुण त्याचा स्रोत, मानक नमुना आणि मर्यादांसह पाहणे ही वेगळी गोष्ट आहे. चाचणी विनामूल्य, नोंदणी आवश्यक नाही.
वाचत राहा
- मानसमिती (psychometrics) म्हणजे काय?ही ती शाखा आहे जी एखादे मानसशास्त्रीय मापन किती चांगले आहे हे ठरवते, आणि समान प्रश्न विचारणाऱ्या दोन चाचण्यांच्या निकालांचे मोल इतके वेगळे का असू शकते याचे कारणही तीच सांगते.
- मानसशास्त्रीय चाचणीमध्ये विश्वसनीयता म्हणजे काय?विश्वसनीयता म्हणजे मोजमापातील सातत्य, अचूकता नव्हे. एखादी चाचणी अत्यंत विश्वसनीय असूनही चुकीच्याच गोष्टीचे मोजमाप करू शकते; म्हणूनच हा पहिला प्रश्न विचारला जातो, पण अखेरचा कधीच नाही.
- मानसशास्त्रीय चाचणीमध्ये वैधता म्हणजे काय?वैधता हा चाचणीकडे असलेला गुणधर्म नाही. एखाद्या विशिष्ट गुणाचा विशिष्ट अर्थ, विशिष्ट उद्देशासाठी, समर्थनीय आहे का, याबद्दलचा तो एक युक्तिवाद आहे; आणि प्रत्येक नव्या वापरासाठी तो पुन्हा नव्याने उभारावा लागतो.
- संकल्पना वैधता म्हणजे काय?मापनातील सर्वात कठीण प्रश्न: तुम्ही जे मोजत आहात ते तुम्ही ज्या प्रकारे व्याख्या केली आहे त्याप्रमाणे अस्तित्वात आहे का, आणि तुमचे साधन त्यापर्यंत पोहोचते का, की त्याच्या शेजारच्या एखाद्या वेगळ्याच गोष्टीपर्यंत.
- अभिसारी आणि भेदक वैधतादोन परस्परविरुद्ध पण समतुल्य अटी: एखाद्या मापनाने ज्याच्याशी जुळायला हवे त्याच्याशी ते जुळले पाहिजे, आणि ज्याच्यापासून वेगळे असल्याचा त्याचा दावा आहे त्यापासून ते वेगळे राहिले पाहिजे. बहुतेक कमकुवत साधने दुसऱ्या अटीवर अयशस्वी ठरतात.
- Cronbach's alpha म्हणजे काय, आणि ते काय नाहीमानसशास्त्रीय चाचणीतील सर्वाधिक वेळा नोंदवली जाणारी आकडेवारी, आणि सर्वाधिक चुकीचा अर्थ लावला जाणारी. आल्फा हे सांगत नाही की श्रेणी एकपरिमाणी आहे, आणि उच्च मूल्य हे अनेकदा गुण नसून लक्षण असते.
- मानक आणि शततमक: तुमच्या गुणांची तुलना कशाशी केली जातेमूळ गुणाचा स्वतःहून काहीच अर्थ लावता येत नाही. तो फक्त संदर्भ गटाच्या तुलनेतच अर्थपूर्ण ठरतो; आणि कोणता गट वापरला गेला, हे कोणत्याही चाचणीबद्दलचे सर्वात परिणामकारक, तरीही सर्वात कमी सांगितले जाणारे तथ्य आहे.
- मानसमापन चाचणी प्रत्यक्षात कशी तयार केली जातेसंकल्पनेची व्याख्या करण्यापासून ते प्रसिद्ध झालेल्या मानकांपर्यंतचा हा क्रम पूर्ण होण्यास अनेक वर्षे लागतात, आणि त्यात घातलेल्या बहुतांश गोष्टी गाळल्या जातात. या पायऱ्या माहीत असल्या की झटपट ऑनलाइन क्विझने कोणत्या पायऱ्या वगळल्या हे सहज लक्षात येते.
- एखाद्या चाचणीला प्रमाणित (validated) म्हटले जाते, तेव्हा त्याचा अर्थ काय असतो?हा शब्द कोणत्याही नियमनाखाली नाही आणि ज्या उत्पादनांनी काहीही काम केलेले नसते तीही तो मुक्तपणे वापरतात. या शब्दाला खरा अर्थ असतो तेव्हा त्याचा अर्थ काय असतो, आणि दोन्ही प्रकरणे वेगळी करणारे चार प्रश्न इथे दिले आहेत.
- इंटरनेटवरील बहुतेक व्यक्तिमत्त्व चाचण्या विश्वसनीय का नसतातते अप्रामाणिक आहेत म्हणून नाही, तर मोजमाप विश्वासार्ह ठरवणाऱ्या पायऱ्या दिसत नाहीत, खर्चिक असतात आणि वगळायला सोप्या असतात; आणि त्या वगळल्या तरी निकाल कसा दिसतो यात काहीच फरक पडत नाही.
- स्व-अहवाल काय मोजू शकतो आणि काय मोजू शकत नाहीप्रश्नावली तुम्हाला स्वतःचे निरीक्षक होण्यास सांगतात, आणि ही पद्धत काही गोष्टींसाठी इतरांपेक्षा अधिक चांगली काम करते. ही पद्धत कुठे सक्षम आहे आणि कुठे अपयशी ठरते हे जाणून घेतल्याने कोणताही निकाल तुम्ही कसा वाचता हे बदलते.
- एखादी चाचणी काही तरी भाकीत करते, तेव्हा त्याचा अर्थ काय असतोव्यक्तिमत्त्व संशोधनात 0.30 चा सहसंबंध हा सशक्त निष्कर्ष मानला जातो, पण एका व्यक्तीबद्दल निर्णय घेण्यासाठी तो कमकुवत आधार आहे. दोन्ही विधाने खरी आहेत, आणि या दोहोंमधील तफावतीमुळेच चाचणी निकालांचा बहुतेक गैरवापर होतो.
- तपासणी म्हणजे निदान नव्हेस्क्रीनिंग प्रश्नावली शक्य तितकी जास्त संभाव्य प्रकरणे पकडण्यासाठी तयार केलेली असते, आणि त्याची किंमत म्हणून खोट्या सकारात्मक निकालांचे उच्च प्रमाण स्वीकारले जाते. स्क्रीनिंगच्या गुणाला निदान समजून वाचणे म्हणजे तिच्या रचनेच्या उद्देशाच्या अगदी उलट अर्थ लावणे होय.