मानसमापन चाचणी प्रत्यक्षात कशी तयार केली जाते
संकल्पनेची व्याख्या करण्यापासून ते प्रसिद्ध झालेल्या मानकांपर्यंतचा हा क्रम पूर्ण होण्यास अनेक वर्षे लागतात, आणि त्यात घातलेल्या बहुतांश गोष्टी गाळल्या जातात. या पायऱ्या माहीत असल्या की झटपट ऑनलाइन क्विझने कोणत्या पायऱ्या वगळल्या हे सहज लक्षात येते.
प्रकाशनापर्यंत पोहोचलेले मानसमापन साधन सहसा पाच-सहा वर्षांच्या कामातून गेलेले असते आणि त्यासाठी लिहिलेल्या मजकुरापैकी बहुतांश मजकूर वगळला गेलेला असतो. हा क्रम जाणून घेणे उपयुक्त आहे, कारण त्यातील प्रत्येक टप्पा चाचणी अपुरी ठरण्याच्या एका मार्गाशी जुळतो.
1. संकल्पना निश्चित करा
कोणताही प्रश्न लिहिण्यापूर्वी संकल्पना इतक्या नेमकेपणाने निश्चित करावी लागते की तिच्या कक्षेबाहेर काय येते हे सांगता येईल. यासाठी व्याख्या, परिमाणात्मक रचनेचे विधान (एक परिमाण की अनेक, आणि अनेक असल्यास त्यांचे परस्परसंबंध काय) आणि जवळच्या कोणत्या संकल्पनांपासून ही वेगळी असावी याचे स्पष्ट वर्णन आवश्यक असते.
बहुतेक अनावश्यक साधनांची उत्पत्ती हा टप्पा वगळण्यातून होते. एखाद्या संकल्पनेच्या सहज जाणिवेवर आधारित श्रेणी बहुधा नवीन नावाखाली एखाद्या प्रस्थापित गुणवैशिष्ट्यालाच मोजत असते.
2. प्रश्नसंच तयार करा
टिकणाऱ्या प्रश्नांपेक्षा खूप जास्त प्रश्न मसुदा म्हणून लिहिले जातात, सामान्यतः अंतिम संख्येच्या तीन ते पाच पट. हे प्रश्न सिद्धांतातून, विद्यमान साधनांमधून, वर्णन केल्या जाणाऱ्या अनुभवातून गेलेल्या लोकांच्या मुलाखतींमधून आणि विषयतज्ज्ञांकडून येतात.
या टप्प्यावर प्रश्नसंचाचे परीक्षण सामग्रीच्या व्याप्तीसाठी (तो संपूर्ण संकल्पनेला व्यापतो की एकाच पैलूभोवती गोळा होतो?), वाचन पातळीसाठी, दुहेरी अर्थाच्या शब्दरचनेसाठी आणि प्रत्यक्षात दुसऱ्याच गोष्टीबद्दल विचारणाऱ्या प्रश्नांसाठी केले जाते.
3. प्राथमिक चाचणी घ्या आणि प्रश्न वगळा
प्रश्नसंच पहिल्या नमुन्याकडे जातो. हे विश्लेषण बहुतांशी प्रश्न काढून टाकणारे असते.
ज्यांच्यात जवळजवळ कोणतेही भेद नसतात ते प्रश्न वगळले जातात, कारण ज्या प्रश्नाचे उत्तर सर्वजण सारखेच देतात तो कोणालाही वेगळे करत नाही. एकूण गुणांशी कमकुवत सहसंबंध असलेले प्रश्न वगळले जातात. एकापेक्षा जास्त घटकांवर भार देणारे प्रश्न वगळले जातात. गुणवैशिष्ट्याशी संबंध नसलेल्या कारणांमुळे वेगवेगळ्या लोकसंख्याशास्त्रीय गटांमध्ये वेगळे वागणारे प्रश्न, म्हणजे विभेदक प्रश्न कार्यक्षमता, वगळले जातात, आणि ही तपासणी सर्वाधिक वेळा वगळली जाणाऱ्या तपासण्यांपैकी एक आहे.
जे टिकते ते सहसा लिहिलेल्या मजकुराचा एक तृतीयांश भाग असतो.
4. नव्या नमुन्यात रचनेची पुष्टी करा
गंभीर साधनांना इतरांपासून वेगळे करणारा हा टप्पा आहे. विकास नमुन्यावरील घटक विश्लेषण मुळात रचलेली रचनाच पुन्हा दाखवेल, कारण प्रश्न तीच रचना मिळावी म्हणून निवडलेले असतात. खरी कसोटी म्हणजे स्वतंत्र नमुन्यातील पुष्टीकारक घटक विश्लेषण.
अनेक प्रकाशित श्रेणी त्यांची अपेक्षित रचना फक्त ती तयार करण्यासाठी वापरलेल्या माहितीतच दाखवतात. दुसऱ्या कोणी नवी माहिती गोळा केल्यावर घटक दिसत नाहीत. असे अपयश इतके सामान्य आहे की कोणत्याही साधनाबद्दल विचारण्यासाठी "रचनेची पुष्टी स्वतंत्र नमुन्यात झाली का?" हा सर्वात कार्यक्षम प्रश्नांपैकी एक आहे.
5. वैधतेचे पुरावे जमा करा
त्याच संकल्पनेच्या प्रस्थापित मापनांशी सहसंबंध. ज्यांच्यापासून ही संकल्पना वेगळी असावी अशा संकल्पनांशी सहसंबंध, जे कमी असलेलेच बरे. महत्त्वाच्या परिणामांशी असलेले संबंध. आधीपासून उपलब्ध असलेल्या मापनांपेक्षा अधिकची वैधता. संकल्पनेला योग्य ठरेल अशा कालावधीतील चाचणी-पुनर्चाचणी स्थिरता.
हा टप्पा कधीही संपत नाही. साधन वापरात असेपर्यंत तो चालू राहतो, आणि प्रकाशनानंतर काही वर्षांनी साधनात उणिवा बहुतेकदा इथेच आढळतात.
6. मानके तयार करा
उद्दिष्ट लोकसंख्येसाठी पुरेसा मोठा आणि पुरेसा प्रातिनिधिक संदर्भ नमुना, जिथे गुणवैशिष्ट्य वय किंवा लिंगानुसार बदलते तिथे स्तरीकृत, आणि वर्ष व देश यांची नोंद असलेला. त्यानंतर ते वेळोवेळी पुन्हा तयार केले जाते, कारण मानके कालांतराने बदलतात.
7. इतरत्र वापरायचे असल्यास भाषांतर करा
भाषांतर हा केवळ भाषिक सराव नाही. योग्य रुपांतरणात पुढील भाषांतर, स्वतंत्र प्रतिभाषांतर, तज्ज्ञांचे पुनरावलोकन, लक्ष्य भाषा बोलणाऱ्यांसोबत बोधनात्मक मुलाखती आणि त्यानंतर रचना टिकते का व प्रश्न समतुल्यपणे कार्य करतात का हे तपासण्यासाठी नवीन भाषेत नवा मानसमापन अभ्यास यांचा समावेश असतो. असा अभ्यास न करता भाषांतरित केलेले साधन, मूळ भाषेत त्याची प्रतिष्ठा कितीही असली तरी, त्या भाषेत न तपासलेले साधन असते.
झटपट प्रश्नमंजुषेबद्दल यातून काय सूचित होते
एका दुपारी लिहिलेल्या चाचणीने दुसरा टप्पा पूर्ण केलेला असतो. ती कदाचित विश्वासार्ह वाटणारा निकाल, एक शततमक आणि वर्णनाचा एक परिच्छेद देईलही. तिने वगळलेले टप्पे हेच ठरवले असते की त्यातल्या कशाला काही अर्थ आहे की नाही.
स्वतः तपासून पाहा
मापनाबद्दल वाचणे एक गोष्ट आहे. तुमचा स्वतःचा गुण त्याचा स्रोत, मानक नमुना आणि मर्यादांसह पाहणे ही वेगळी गोष्ट आहे. चाचणी विनामूल्य, नोंदणी आवश्यक नाही.
वाचत राहा
- मानसमिती (psychometrics) म्हणजे काय?ही ती शाखा आहे जी एखादे मानसशास्त्रीय मापन किती चांगले आहे हे ठरवते, आणि समान प्रश्न विचारणाऱ्या दोन चाचण्यांच्या निकालांचे मोल इतके वेगळे का असू शकते याचे कारणही तीच सांगते.
- मानसशास्त्रीय चाचणीमध्ये विश्वसनीयता म्हणजे काय?विश्वसनीयता म्हणजे मोजमापातील सातत्य, अचूकता नव्हे. एखादी चाचणी अत्यंत विश्वसनीय असूनही चुकीच्याच गोष्टीचे मोजमाप करू शकते; म्हणूनच हा पहिला प्रश्न विचारला जातो, पण अखेरचा कधीच नाही.
- मानसशास्त्रीय चाचणीमध्ये वैधता म्हणजे काय?वैधता हा चाचणीकडे असलेला गुणधर्म नाही. एखाद्या विशिष्ट गुणाचा विशिष्ट अर्थ, विशिष्ट उद्देशासाठी, समर्थनीय आहे का, याबद्दलचा तो एक युक्तिवाद आहे; आणि प्रत्येक नव्या वापरासाठी तो पुन्हा नव्याने उभारावा लागतो.
- संकल्पना वैधता म्हणजे काय?मापनातील सर्वात कठीण प्रश्न: तुम्ही जे मोजत आहात ते तुम्ही ज्या प्रकारे व्याख्या केली आहे त्याप्रमाणे अस्तित्वात आहे का, आणि तुमचे साधन त्यापर्यंत पोहोचते का, की त्याच्या शेजारच्या एखाद्या वेगळ्याच गोष्टीपर्यंत.
- अभिसारी आणि भेदक वैधतादोन परस्परविरुद्ध पण समतुल्य अटी: एखाद्या मापनाने ज्याच्याशी जुळायला हवे त्याच्याशी ते जुळले पाहिजे, आणि ज्याच्यापासून वेगळे असल्याचा त्याचा दावा आहे त्यापासून ते वेगळे राहिले पाहिजे. बहुतेक कमकुवत साधने दुसऱ्या अटीवर अयशस्वी ठरतात.
- Cronbach's alpha म्हणजे काय, आणि ते काय नाहीमानसशास्त्रीय चाचणीतील सर्वाधिक वेळा नोंदवली जाणारी आकडेवारी, आणि सर्वाधिक चुकीचा अर्थ लावला जाणारी. आल्फा हे सांगत नाही की श्रेणी एकपरिमाणी आहे, आणि उच्च मूल्य हे अनेकदा गुण नसून लक्षण असते.
- मापनाची प्रमाण त्रुटी: तुमचा गुण किती चुकीचा असू शकतोप्रत्येक गुणासोबत त्रुटीची एक मर्यादा असते, आणि बहुतेक मानसशास्त्रीय चाचण्यांमध्ये ती लोकांच्या अंदाजापेक्षा जास्त असते. हा आकडा तुम्हाला सांगतो की फरक खरा कधी असतो आणि केवळ गोंगाट कधी असतो.
- मानक आणि शततमक: तुमच्या गुणांची तुलना कशाशी केली जातेमूळ गुणाचा स्वतःहून काहीच अर्थ लावता येत नाही. तो फक्त संदर्भ गटाच्या तुलनेतच अर्थपूर्ण ठरतो; आणि कोणता गट वापरला गेला, हे कोणत्याही चाचणीबद्दलचे सर्वात परिणामकारक, तरीही सर्वात कमी सांगितले जाणारे तथ्य आहे.
- एखाद्या चाचणीला प्रमाणित (validated) म्हटले जाते, तेव्हा त्याचा अर्थ काय असतो?हा शब्द कोणत्याही नियमनाखाली नाही आणि ज्या उत्पादनांनी काहीही काम केलेले नसते तीही तो मुक्तपणे वापरतात. या शब्दाला खरा अर्थ असतो तेव्हा त्याचा अर्थ काय असतो, आणि दोन्ही प्रकरणे वेगळी करणारे चार प्रश्न इथे दिले आहेत.
- इंटरनेटवरील बहुतेक व्यक्तिमत्त्व चाचण्या विश्वसनीय का नसतातते अप्रामाणिक आहेत म्हणून नाही, तर मोजमाप विश्वासार्ह ठरवणाऱ्या पायऱ्या दिसत नाहीत, खर्चिक असतात आणि वगळायला सोप्या असतात; आणि त्या वगळल्या तरी निकाल कसा दिसतो यात काहीच फरक पडत नाही.
- स्व-अहवाल काय मोजू शकतो आणि काय मोजू शकत नाहीप्रश्नावली तुम्हाला स्वतःचे निरीक्षक होण्यास सांगतात, आणि ही पद्धत काही गोष्टींसाठी इतरांपेक्षा अधिक चांगली काम करते. ही पद्धत कुठे सक्षम आहे आणि कुठे अपयशी ठरते हे जाणून घेतल्याने कोणताही निकाल तुम्ही कसा वाचता हे बदलते.
- एखादी चाचणी काही तरी भाकीत करते, तेव्हा त्याचा अर्थ काय असतोव्यक्तिमत्त्व संशोधनात 0.30 चा सहसंबंध हा सशक्त निष्कर्ष मानला जातो, पण एका व्यक्तीबद्दल निर्णय घेण्यासाठी तो कमकुवत आधार आहे. दोन्ही विधाने खरी आहेत, आणि या दोहोंमधील तफावतीमुळेच चाचणी निकालांचा बहुतेक गैरवापर होतो.
- तपासणी म्हणजे निदान नव्हेस्क्रीनिंग प्रश्नावली शक्य तितकी जास्त संभाव्य प्रकरणे पकडण्यासाठी तयार केलेली असते, आणि त्याची किंमत म्हणून खोट्या सकारात्मक निकालांचे उच्च प्रमाण स्वीकारले जाते. स्क्रीनिंगच्या गुणाला निदान समजून वाचणे म्हणजे तिच्या रचनेच्या उद्देशाच्या अगदी उलट अर्थ लावणे होय.