Kişilik ve mizaç: aralarındaki fark nedir?

Mizaç ve kişilik günlük konuşmada sıklıkla birbirinin yerine kullanılır ve aralarındaki ayrım gerçektir; ancak bu ayrım net bir çizgiden çok bir derece meselesidir.

Geleneksel ayrım

Mizaç, tepkisellik ve öz düzenlemedeki, yaşamın çok erken döneminde gözlemlenebilen ve nispeten kararlı olan, yapısal temelli bireysel farklılıkları ifade eder. Bebekler daha ilk haftalardan itibaren yeniliğe ne kadar güçlü tepki verdikleri, ne kadar kolay sakinleştirilebildikleri, ne kadar yaklaştıkları ya da geri çekildikleri bakımından farklılık gösterir. Bu farklılıklar, anlamlı herhangi bir öğrenme geçmişinden önce gelir; bu da onların yapısal olduğu savının özünü oluşturur.

Kişilik, bir yetişkini karakterize eden, daha geniş ve daha ayrıntılı düşünme, hissetme ve davranış kalıplarını ifade eder. Mizacı bir temel olarak içerir ama üzerine inşa edilen her şeyi de ekler: değerler, inançlar, kişiye özgü uyum biçimleri, kimlik, kişinin kendi tepkiselliğiyle başa çıkmak için geliştirdiği stratejiler.

En sık kullanılan benzetme, mizacın hammadde olduğu, kişiliğin ise deneyimin bu hammaddeden ortaya çıkardığı şey olduğudur.

Nereden geliyor

Modern araştırma programı, 1950'lerde Thomas ve Chess'in bebekleri izleyen ve daha sonra kolay, zor ve yavaş ısınan kalıplar halinde gruplandırılan dokuz mizaç boyutunu belirlediği New York Boylamsal Çalışması ile başlar. Kagan'ın 1980'lerdeki davranışsal ketlenme üzerine çalışması, dört aylıkken yeniliğe güçlü tepki veren bebeklerin bir kısmının, ölçülebilir fizyolojik farklılıklarla birlikte, ergenliğe kadar daha ketlenmiş kaldığını göstermiştir.

Şu anda en etkili olan Rothbart'ın modeli, mizacı üç geniş etkene indirger: coşkunluk ya da dışadönüklük, olumsuz duygulanım ve çabaya dayalı kontrol. Daha önceki Buss ve Plomin'in EAS modeli ise duygusallık, etkinlik ve sosyallik önermiştir.

Çizginin bulanıklaştığı yer

Net ayrım her iki uçta da sorunla karşılaşır.

Yetişkin özellik boyutları, büyümüş mizaç boyutlarına oldukça benzer görünür. Rothbart'ın coşkunluk boyutu dışadönüklüğe, olumsuz duygulanım nevrotikliğe, çabaya dayalı kontrol ise sorumluluğa karşılık gelir. Bu, Beş Faktör'ün üç boyutunun farklı bir gelişimsel etiketle ifade edilmesinden başka bir şey değildir. Eğer yetişkin özellikleri büyük ölçüde ayrıntılanmış mizaçsa, bu kategoriler farklı şeyleri değil, farklı yaşlarda aynı şeyleri tanımlıyor demektir.

Kalıtım tahminleri de bunları birbirinden ayırmaz. Hem mizaç hem de yetişkin kişilik özellikleri yüzde 40 ile 60 arasında bir kalıtım oranı gösterir; mizaç yalnızca biyolojik değildir ve kişilik de yalnızca öğrenilmiş değildir.

Ayrıca mizaç sabit değildir. Kagan'ın ketlenmiş bebeklerinin ketlenmiş ergenler haline gelme olasılığı daha yüksekti, ama önemli bir kısmı öyle olmadı. Erken dönem mizacı olasılıkları değiştirir; sonucu belirlemez.

Ayrımın hâlâ neden korunmaya değer olduğu

Bulanıklaşmış olsa bile işlevsel bir görev görür.

Değişimin neden mümkün ama yavaş olduğunu açıklar. Karşısında çaba gösterdiğin şeyin bir kısmı, senin herhangi bir söz hakkın olmadan önce de mevcutsa, çaba dönüşüm değil kademeli bir hareket üretir; dönüşüm beklemek ise hiçbir şeyin değişmediği sonucuna yanlışlıkla varmanın iyi bir yoludur.

Ayrıca günlük dilin birbirine karıştırdığı tepkisellik ile düzenlemeyi birbirinden ayırır. İki kişi aynı yoğunlukta duygusal tepki verebilir ama bu tepkiyle ne yaptıkları bakımından büyük ölçüde farklılaşabilir. İkincisi, birincisinden çok daha fazla geliştirilebilir ve tepkisellik yerine düzenlemeyi hedefleyen müdahaleler, daha güçlü kanıtlara sahip olanlardır.

Ölçüm açısından

Yetişkin ölçme araçları mizacı değil, kişiliği ölçer. Mizaç değerlendirmesi bebek ve çocuk ölçme araçlarıyla, çoğunlukla ebeveyn bildirimi ya da gözlem yoluyla yapılır ve yetişkinlere uyarlanamaz.

Bir yetişkin anketinin yakaladığı şey, yapısal temelleri olan ve üzerine on yıllarca geçmiş katmanlanmış bir sistemin şu anki durumudur. Bu yüzden bir özellik puanı, en iyi şekilde şu anda nerede olduğunun bir tanımı olarak okunmalıdır: bilgilendirici, ölçülü biçimde kararlı ve kaçınılmaz olanın bir ifadesi değil.