एखाद्या चाचणीला प्रमाणित (validated) म्हटले जाते, तेव्हा त्याचा अर्थ काय असतो?

"वैज्ञानिकदृष्ट्या प्रमाणित" हा संरक्षित शब्द नाही. त्याला कोणीही प्रमाणपत्र देत नाही, कोणतीही संस्था त्याची तपासणी करत नाही, आणि ज्या उत्पादनांचा संपूर्ण पुरावा एवढाच असतो की अनेक लोकांनी ती वापरून पाहिली आहेत, त्यांच्यावरही तो दिसतो. हा शब्द योग्य पद्धतीने वापरला जातो तेव्हा त्याचा अर्थ काय असतो, हे जाणून घेणे उपयुक्त आहे.

थोडक्यात

वैधता सिद्ध झालेल्या साधनाकडे एक प्रकाशित नोंद असते. ते साधन काय मोजते, किती अचूकपणे मोजते, कोणत्या लोकसंख्येत मोजते आणि त्याचे गुण कोणत्या कामांसाठी रास्तपणे वापरता येतात, हे त्या नोंदीतून दिसते. वैधता म्हणजे प्रमाणपत्र नव्हे. तो पुराव्यांचा संच असतो, जो सहसा अनेक वर्षांत जमा होतो आणि ज्यात सहसा साधनाची स्तुती करणाऱ्या नव्हे, तर त्याच्या वापरावर मर्यादा घालणाऱ्या निष्कर्षांचाही समावेश असतो.

दस्तऐवजात नमूद केलेल्या मर्यादा हे अधिक चांगल्या खुणांपैकी एक आहे. खऱ्या वैधता साहित्यात त्या भरपूर असतात: ही श्रेणी किशोरवयीन मुलांमध्ये कमी चांगली कार्य करते, तो पैलू पुन्हा तसाच दिसत नाही, मर्यादा गुण लोकसंख्येवर अवलंबून असतो. जे उत्पादन फक्त बलस्थानेच सांगते, त्याने आपली वैधता प्रकाशित केलेली नाही; त्याने आपली जाहिरात प्रकाशित केली आहे.

काम करणारे चार प्रश्न

मूळ प्रकाशन कोणते? वैधता सिद्ध झालेल्या साधनाचा मूळ शोधनिबंध समीक्षित (peer-reviewed) नियतकालिकात प्रकाशित झालेला असतो. त्यात लेखक, वर्ष आणि सहसा DOI असतो. त्या शोधनिबंधात प्रश्न कसे विकसित केले गेले आणि सुरुवातीचे मानसमापन गुणधर्म काय होते, हे नमूद केलेले असते. जर कोणी तो शोधनिबंध सांगू शकत नसेल, तर चर्चा करण्यासारखी कोणतीही वैधता अस्तित्वातच नाही.

रचनेची पुष्टी इतर कोणी केली का? विकसक चमू स्वतः रचलेली रचना स्वतःच्या डेटात पुन्हा मिळवेल. महत्त्वाचे हे आहे की स्वतंत्र गटाला, स्वतंत्र डेटासह, तीच गोष्ट आढळली का. हा तुम्ही विचारू शकता असा सर्वाधिक माहितीपूर्ण प्रश्न आहे, आणि बहुतेकदा तोच अनुत्तरित राहतो.

मानक कोणत्या लोकसंख्येवर आणि कधी तयार केले गेले? गुण म्हणजे एका संदर्भ वितरणातील स्थान. जे साधन कोणत्या लोकसंख्येचा संदर्भ घेत आहे हे न सांगता शततमक देते, ते तुम्हाला भाजक नसलेला आकडा देते.

ते काय अधिकचे देते? म्हणजे प्रस्थापित मापनापेक्षा वाढीव वैधता. अनेक ब्रँडेड संकल्पना इथेच अपयशी ठरतात; त्या एखाद्या अस्तित्वात असलेल्या गुणवैशिष्ट्याशी इतक्या जास्त सहसंबंधित असतात की कोणत्याही बाबतीत त्या अतिरिक्त विचरण स्पष्ट करत नाहीत. वैज्ञानिक छाननीचा हा एक सामान्य परिणाम आहे, आणि कोणी ती चाचणी करेपर्यंत तो दिसत नाही.

भाषांतरामुळे गुंतागुंत कुठे वाढते

इंग्रजीत वैधता सिद्ध झालेले साधन त्यामुळेच जर्मनमध्ये वैध ठरत नाही. योग्य आंतर-सांस्कृतिक रूपांतरासाठी पुढे आणि मागे भाषांतर, तज्ज्ञांचे पुनरावलोकन, बोधात्मक मुलाखती आणि त्यानंतर नवीन भाषेत नवीन मानसमापन अभ्यास आवश्यक असतो. या अभ्यासात घटक रचना टिकते का आणि वेगवेगळ्या गटांमध्ये वैयक्तिक प्रश्न समतुल्यपणे कार्य करतात का, हे तपासले जाते.

ही पायरी वगळणारी साधने सर्रास आढळतात. ज्या प्रश्नावलीची मूळ वैधता निर्दोष आहे, ती अशा भाषेत बरीच वेगळी वागू शकते जिथे एखाद्या महत्त्वाच्या प्रश्नाला वेगळी अर्थछटा असते, आणि अभ्यासाशिवाय हे कळण्याचा कोणताही मार्ग नाही. जेव्हा एखादी चाचणी दहा भाषांमध्ये दिली जाते, तेव्हा उपयुक्त प्रश्न हा असतो की ती दहा भाषांमध्ये वैध ठरवली गेली आहे की एकाच भाषेत वैध ठरवून उरलेल्या नऊमध्ये भाषांतरित केली गेली आहे.

वैधतेने काय मिळत नाही

तिने गुण निश्चित ठरत नाही. वैधता सिद्ध झालेल्या साधनातही मापन त्रुटी असतेच, ते व्यक्तीचे भवितव्य नव्हे तर लोकसंख्या पातळीवरील नियमितता वर्णन करते, आणि त्याचे प्रश्न जिथवर पोहोचतात तेवढेच ते मोजते.

वैधतेने मिळतात त्या जाणता येण्याजोग्या मर्यादा. किती त्रुटी, कोणत्या लोकसंख्येत, कोणत्या उद्देशासाठी, हे तुम्ही शोधू शकता. "ही चाचणी तुम्ही खरे कोण आहात हे उघड करते" या दाव्यापेक्षा हा दावा लहान आहे, आणि फक्त तोच टिकतो.

अशी कागदपत्रे अस्तित्वात असली की ती कशी दिसतात हे तुम्हाला पाहायचे असेल, तर NOESIS सूचीतील प्रत्येक चाचणी ती कोणते साधन लागू करते, त्याचे लेखक आणि वर्ष, त्याची गुणदान पद्धत आणि त्यामागील पुरावा यांचा उल्लेख करते; तो पुरावा जिथे वादग्रस्त आहे तिथेही.