Προσωπικότητα και ιδιοσυγκρασία: ποια είναι η διαφορά;

Οι όροι ιδιοσυγκρασία και προσωπικότητα χρησιμοποιούνται συχνά εναλλακτικά στην καθημερινή ομιλία, και η διάκριση μεταξύ τους είναι υπαρκτή, αν και αφορά περισσότερο τον βαθμό παρά ένα σαφές όριο.

Η καθιερωμένη διάκριση

Η ιδιοσυγκρασία αναφέρεται σε ατομικές διαφορές στην αντιδραστικότητα και την αυτορρύθμιση, οι οποίες έχουν ιδιοσυστασιακή βάση, είναι παρατηρήσιμες από πολύ νωρίς στη ζωή και παραμένουν σχετικά σταθερές. Τα βρέφη διαφέρουν ήδη από τις πρώτες εβδομάδες ως προς το πόσο έντονα αντιδρούν στο καινούργιο, πόσο εύκολα ηρεμούν και σε ποιον βαθμό πλησιάζουν ή αποσύρονται. Αυτές οι διαφορές προηγούνται από κάθε ουσιαστικό ιστορικό μάθησης, στοιχείο που αποτελεί τον πυρήνα του επιχειρήματος ότι έχουν ιδιοσυστασιακή βάση.

Η προσωπικότητα αναφέρεται στα ευρύτερα, πιο διαμορφωμένα μοτίβα σκέψης, συναισθημάτων και συμπεριφοράς που χαρακτηρίζουν έναν ενήλικα. Περιλαμβάνει την ιδιοσυγκρασία ως θεμέλιο, αλλά και όσα έχουν οικοδομηθεί πάνω σε αυτό: αξίες, πεποιθήσεις, χαρακτηριστικές προσαρμογές, ταυτότητα και τις στρατηγικές που έχει αναπτύξει ένα άτομο για να διαχειρίζεται την αντιδραστικότητά του.

Η μεταφορά που χρησιμοποιείται συχνότερα είναι ότι η ιδιοσυγκρασία είναι η πρώτη ύλη και η προσωπικότητα είναι αυτό που διαμορφώνει από αυτήν η εμπειρία.

Από πού προέρχεται αυτή η διάκριση

Το σύγχρονο ερευνητικό πρόγραμμα ξεκινά με τη Διαχρονική Μελέτη της Νέας Υόρκης των Thomas και Chess τη δεκαετία του 1950, η οποία παρακολούθησε βρέφη και εντόπισε εννέα διαστάσεις ιδιοσυγκρασίας, που αργότερα ομαδοποιήθηκαν σε μοτίβα εύκολης, δύσκολης και αργής προσαρμογής. Η έρευνα του Kagan για τη συμπεριφορική αναστολή τη δεκαετία του 1980 έδειξε ότι μια υποομάδα βρεφών που αντιδρούν έντονα στο καινούργιο σε ηλικία τεσσάρων μηνών παραμένουν πιο συνεσταλμένα έως την εφηβεία, με μετρήσιμες φυσιολογικές διαφορές.

Το μοντέλο της Rothbart, που είναι σήμερα το πιο επιδραστικό, συνοψίζει την ιδιοσυγκρασία σε τρεις ευρείς παράγοντες: τη ζωηρότητα ή εξωστρέφεια, την αρνητική συναισθηματικότητα και τον εκούσιο έλεγχο. Το προγενέστερο μοντέλο EAS των Buss και Plomin πρότεινε τη συναισθηματικότητα, τη δραστηριότητα και την κοινωνικότητα.

Πού θολώνουν τα όρια

Η σαφής διάκριση παρουσιάζει δυσκολίες και από τις δύο πλευρές.

Οι διαστάσεις γνωρισμάτων των ενηλίκων μοιάζουν πολύ με τις διαστάσεις της ιδιοσυγκρασίας σε ώριμη μορφή. Η ζωηρότητα στο μοντέλο της Rothbart αντιστοιχεί στην εξωστρέφεια, η αρνητική συναισθηματικότητα στον νευρωτισμό και ο εκούσιος έλεγχος στην ευσυνειδησία. Πρόκειται για τρεις από τους πέντε παράγοντες του Big Five με διαφορετική αναπτυξιακή ονομασία. Αν τα γνωρίσματα των ενηλίκων αποτελούν σε μεγάλο βαθμό πιο διαμορφωμένες εκφάνσεις της ιδιοσυγκρασίας, οι δύο κατηγορίες δεν περιγράφουν τόσο διαφορετικά πράγματα όσο τα ίδια πράγματα σε διαφορετικές ηλικίες.

Ούτε οι εκτιμήσεις κληρονομικότητας τις διαχωρίζουν. Τόσο η ιδιοσυγκρασία όσο και τα γνωρίσματα προσωπικότητας των ενηλίκων εμφανίζουν κληρονομικότητα της τάξης του 40 έως 60 τοις εκατό. Η ιδιοσυγκρασία δεν είναι αποκλειστικά βιολογική, ούτε η προσωπικότητα αποκλειστικά αποτέλεσμα μάθησης.

Και η ιδιοσυγκρασία δεν είναι αμετάβλητη. Τα βρέφη με συμπεριφορική αναστολή στη μελέτη του Kagan είχαν περισσότερες πιθανότητες να γίνουν έφηβοι με συμπεριφορική αναστολή, αλλά ένα σημαντικό ποσοστό δεν ακολούθησε αυτή την πορεία. Η πρώιμη ιδιοσυγκρασία επηρεάζει τις πιθανότητες, δεν καθορίζει την έκβαση.

Γιατί αξίζει παρ' όλα αυτά να διατηρήσουμε τη διάκριση

Ακόμη και με ασαφή όρια, η διάκριση είναι χρήσιμη.

Εξηγεί γιατί η αλλαγή είναι δυνατή αλλά αργή. Αν ένα μέρος αυτού που προσπαθείτε να αλλάξετε υπήρχε πριν μπορέσετε να επηρεάσετε τη διαμόρφωσή του, η προσπάθεια οδηγεί σε σταδιακή μεταβολή και όχι σε μεταμόρφωση. Αν περιμένετε μεταμόρφωση, είναι εύκολο να συμπεράνετε λανθασμένα ότι τίποτα δεν αλλάζει.

Διαχωρίζει επίσης την αντιδραστικότητα από τη ρύθμισή της, δύο έννοιες που συχνά συγχέονται στην καθημερινή γλώσσα. Δύο άνθρωποι μπορεί να αντιδρούν συναισθηματικά με την ίδια ένταση και να διαφέρουν πάρα πολύ ως προς το τι κάνουν με αυτή την αντίδραση. Η ρύθμιση μπορεί να καλλιεργηθεί πολύ περισσότερο από την αντιδραστικότητα, και οι παρεμβάσεις που στοχεύουν στη ρύθμιση αντί στην αντιδραστικότητα έχουν καλύτερη τεκμηρίωση.

Από πλευράς μέτρησης

Τα εργαλεία για ενήλικες μετρούν την προσωπικότητα, όχι την ιδιοσυγκρασία. Η αξιολόγηση της ιδιοσυγκρασίας γίνεται με εργαλεία για βρέφη και παιδιά, συχνά μέσω αναφοράς των γονέων ή παρατήρησης, και δεν μεταφέρεται στους ενήλικες.

Αυτό που καταγράφει ένα ερωτηματολόγιο για ενήλικες είναι η τρέχουσα κατάσταση ενός συστήματος με ιδιοσυστασιακά θεμέλια και δεκαετίες εμπειριών που έχουν προστεθεί πάνω τους. Γι' αυτό μια βαθμολογία γνωρίσματος είναι προτιμότερο να διαβάζεται ως περιγραφή του σημείου στο οποίο βρίσκεστε τώρα: είναι κατατοπιστική, σχετικά σταθερή και δεν αποτελεί δήλωση για το τι ήταν αναπόφευκτο.